Wallage trapt erin

Groningse intriges

Asielzoekers plegen vaker een misdaad. Deze conclusie uit het rechercherapport «Asielzoekers crimineler?» blijkt oncontroleerbaar. En dat komt de Groningse politie goed uit.

«Toen we de discussie voerden over een nieuwe burgemeester waren we het erover eens dat het binnenhalen van een zwaargewicht een pluspunt zou zijn», zegt Remco Kouwenhoven, fractievoorzitter van de VVD in de Groningse gemeenteraad. «Ik voelde me toen wel geroepen op te merken dat de persoon in kwestie niet in de eerste plaats PVDA-kopstuk moest zijn, maar burgemeester van alle Groningers. Je kunt je afvragen of Wallage zich als zodanig heeft opgesteld met zijn recente uitlatingen. We hebben hier geen behoefte aan stemmingmakerij rond asielzoekers.»
Krap twee jaar na zijn aanstelling als burgemeester van Groningen zit Jacques Wallage, oud-voorzitter van de PVDA-fractie in de Tweede Kamer en nog steeds prominent partijlid, weer met zijn vingers in de nationale politiek. Op tweede kerstdag nam hij het tijdens een stille tocht in Westerbork op voor de Molukkers — Nederland zou een te lakse rol vervullen in het conflict dat zijn voormalige kolonie teistert — en nog geen drie weken later zijn het zijn uitspraken over asielzoekers die de Groningse burgemeester in het brandpunt van de nationale politiek plaatsen.
Het Nieuwsblad van het Noorden berichtte op 10 januari voor het eerst over een vertrouwelijk rechercherapport van de regiopolitie Groningen getiteld Asielzoekers crimineler? Daarin staat volgens het Nieuwsblad letterlijk dat «asielzoekers gehuisvest in de regio Groningen significant vaker (bijna 5 maal vaker) criminele delicten plegen, in alle niveaus van de criminaliteitspiramide, dan de gemiddelde inwoner van Nederland».
Aanvankelijk wilde burgemeester en korpsbeheerder Wallage niet op het nieuws reageren. Maar een week later liet hij zich interviewen door Trouw en NRC omdat hij de indruk wilde wegnemen verontrustende gegevens over de criminaliteit onder asielzoekers uit de openbaarheid te houden. Wallage deed zijn inmiddels beruchte uitspraken, zo zei hij, om het draagvlak voor een ruimhartiger asielbeleid te behouden.
Zijn uitlatingen waren echter allerminst eensluidend. «Problemen met de openbare orde zijn er rond asielzoekerscentra niet veel.» En: «Als je een dergelijk onderzoek houdt in een moeilijke stadswijk, zou er ook uitkomen dat bewoners daar tien keer zo crimineel zijn als in een doorsnee wijk.» Maar ook: «Er zijn mij te veel criminele asielzoekers.» En: «Persoonlijk ben ik er voorstander van om asielzoekers die een crimineel delict plegen, het land uit te zetten.» Wallage kwam er niet uit, en pleitte voor een publiek debat in de Kamer over de vraag welke maatregelen passend waren tegen asielzoekers die een misdaad hebben begaan.



Het is de merkwaardigste discussie die politiek Nederland in tijden heeft gekend. Want terwijl Wallage pleit voor een nationaal debat houdt hij het rapport waarop hij zich baseert geheim. Openbaarmaking zou volgens hem het «frank en vrij» rapporteren van de recherche belemmeren.
Zonder het rapport te hebben gezien, en voor het gemak het vraagteken in de titel negerend, deden kamerleden van vvd, pvda en CDA straffe uitspraken. De teneur: wie van onze gastvrijheid gebruik maakt, past het niet hier uit stelen te gaan. Criminele asielzoekers moeten uit de asielprocedure worden verwijderd. Overigens voorziet de Vreemdelingenwet daar al in als een vreemdeling in Nederland een gevangenisstraf of een gelijkwaardige vervangende straf krijgt opgelegd.
GroenLinks-parlementariër Femke Halsema was reeds bij het uitbreken van de discussie furieus, en ze is dat nog steeds. «Het is pijnlijk dat kamerleden politieke oordelen vellen op grond van een rapport dat ze niet kennen. Elke politicus met respect voor de feiten zou hier terughoudend moeten zijn. Maar er zijn buitengewoon tendentieuze uitspraken gedaan. Ik heb me kapot geërgerd. Je mag nooit strafrecht en asielrecht door elkaar laten lopen. Als een asielzoeker wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf, dan moet hij tijdens die straf de asielprocedure doorlopen. Ik vond de uitspraken van Wallage hierover buitengewoon tendentieus. Bolkestein had er een puntje aan kunnen zuigen. De PVDA moet zich afvragen of ze zo iemand nog wel als burgemeester wil hebben.»



In Groningen heerst verwarring. De nasleep van de Oosterpark-rellen (eind 1997) is men er nog niet vergeten. Wegens totaal disfunctioneren werd de hele bestuurlijke driehoek (burgemeester, korpschef en hoofdofficier) vervangen. De aanleiding daartoe was het uitlekken van een geheim rapport van het bureau Bakkenist waarin de driehoek vernietigend werd beoordeeld.
Ook nu is weer sprake van een geheim rapport. Wallage stuurde de resultaten van het rechercheonderzoek vorig jaar door naar toenmalig staatssecretaris van Justitie Job Cohen. Hij «vermoedde dat dit vraagstuk zeker ook landelijk de aandacht zou vragen», schrijft hij in een brief aan Cohens opvolgster Ella Kalsbeek. Een jaar lang lag het rapport in een bureaula: de Kamer wist niet eens dat het bestond.
Waar Wallage weigert het rapport openbaar te maken, wijkt hij af van een adagium. Bij de installatie van de Amsterdammer B. Welten als korpschef van de regiopolitie Groningen verklaarde de burgemeester: «Een transparantere organisatie is een van de voorwaarden voor een betere relatie tussen politie en publiek.» Door zijn angstvallig vasthouden aan geheimhouding wordt bovendien het landelijke debat dat hij op gang zegt te willen brengen, gevoerd op basis van geruchten. De gang van zaken is des te merkwaardiger omdat iemand die zich zo lang met het asielvraagstuk heeft beziggehouden als Wallage toch moet weten dat er nooit landelijk onderzoek is gepleegd naar criminaliteit onder asielzoekers, en dat bovendien uit verschillende lokale onderzoeken blijkt dat er geen verband is tussen de vestiging van asielzoekerscentra en een toename van criminaliteit.
Femke Halsema: «Recherchegegevens zijn sowieso gekleurd en niet wetenschappelijk. Dat is een van de redenen dat het rapport snel openbaar gemaakt moet worden. Dan kan door deskundigen worden bekeken of het een valide rapport is. We weten niet welke cijfers zijn gehanteerd. Gaat het om verdenkingen of veroordelingen? De politie houdt beide bij. Omdat asielzoekers in een gecontroleerde omgeving leven, zou je je kunnen voorstellen dat ze vaker als verdachte worden ingerekend.»
Inmiddels roept de Kamer steeds luider om openbaarmaking van het rapport, en heeft staatssecretaris Kalsbeek via haar woordvoerder laten weten dat het weliswaar netjes is het rapport openbaar te maken met instemming van degene die het heeft toegestuurd, maar dat die instemming niet per se noodzakelijk is. Kalsbeek is met minister van Binnenlandse Zaken Klaas de Vries in overleg over de kwestie.



Vooralsnog is het echter niet mogelijk te controleren of Asielzoekers crimineler? de toets der kritiek kan doorstaan. Het Nieuwsblad van het Noorden blijkt niet over het gehele rapport te beschikken, maar slechts over een brief waarin de conclusie van het rapport staat vermeld. De bijna twee jaar durende geheimhouding rechtvaardigt de vraag of de recherche haar onderzoekswerk wel deugdelijk heeft verricht en biedt daarnaast stof tot speculaties: onder meer van VVD’er Henk Kamp, die erop gokt dat wanneer de voorheen zo voorzichtige Wallage naar buiten treedt met zulke harde uitspraken, de feiten wel bijzonder ernstig moeten zijn.
Zo gelooft een Groningse ingewijde dat het rapport is geschreven met de vooropgezette bedoeling te bewijzen dat asielzoekers meer delicten plegen dan de gemiddelde Nederlander. De Groningse politie zou tijdens het voorjaarsoverleg Wallage hebben verzocht meer agenten in te zetten. De reden daarvoor zou zijn dat asielzoekers crimineler waren en dus meer werk opleverden voor de politie. Omdat Wallage deze stelling onderbouwd wilde zien, zou het rapport zijn geschreven. «Wallage is in 1999 niet met het rapport naar buiten gekomen omdat hij vond dat er weinig van deugde. Als hij een stevig onderbouwd rapport geheim had gehouden, was dat politieke zelfmoord geweest. Als het een goed rapport was geweest, zouden de oorzaken voor het hogere criminaliteitscijfer onderzocht zijn en was er beleid op geformuleerd. Wallage heeft het rapport naar staatssecretaris Cohen gestuurd om zich bij voorbaat in te dekken tegen het mogelijke verwijt van de korpsleiding dat hij niets met het rapport deed. Nu kon hij zeggen: ‹Kijk, ik heb het naar de hoogste baas gestuurd. Dat er niets mee gebeurt, is niet mijn fout.› Hij wist dat hij op grond van dit rapport niet meer agenten op de been kon krijgen. Daarom stuurde hij het niet naar het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat daarover gaat.»
De bron, die anoniem wil blijven en zich zegt te beroepen op uitspraken van hoge beleidsambtenaren, zegt zeker te weten dat de politie de conclusies van het rapport naar het Nieuwsblad van het Noorden heeft gelekt. «In dat kader moet je de harde uitspraken van Wallage zien over het uit de procedure nemen van asielzoekers die een misdaad hebben gepleegd. De rel was toch al op gang gebracht. Nu heeft Wallage zich bij voorbaat ingedekt tegen mogelijke kritiek van de korpsleiding dat hij te soft is ten opzichte van asielzoekers.»
Inderdaad speelt in Groningen een «agentenkwestie». Op grond van een onlangs opgedoekte regeling van Binnenlandse Zaken kreeg elke politieregio waar asielzoekerscentra (AZC’s) waren gevestigd extra geld dat naar eigen goeddunken besteed kon worden aan het handhaven van de openbare orde. Groningen stelde van dat geld 152 politiefunctionarissen aan met «asieltaken». Uit onderzoek van het ministerie bleek echter dat de aanwezigheid van AZC’s niet leidde tot verhoogde politie-inzet.
De verscherping van de Vreemdelingenwet zal bovendien, zo verwacht men, leiden tot minder asielaanvragen. Per 1 januari is dan ook een nieuwe regeling van kracht. In de oude regeling waren de door Binnenlandse Zaken uit te keren bedragen gekoppeld aan de hoeveelheid asielzoekers; de nieuwe regeling gaat uit van het aantal openstaande asielprocedures. Dat is doorgaans lager dan het aantal mensen in AZC’s. Het korps van de regio Groningen zal dertien agenten moeten inleveren.



In het Regionaal College, het overleg tussen de Groningse burgemeesters en de korpsbeheerders, werd furieus op de maatregel gereageerd, zo blijkt uit de notulen van de vergadering van 6 november 2000. Wallage zegt de ongeruste burgemeesters toe desnoods juridische stappen te nemen tegen het ministerie, en een stevige lobby te zullen inzetten. «Als korpsbeheerder vindt hij (Wallage — jb/jd) dat de negatieve effecten draagvlakondermijnend werken. (…) Daar komt bij dat de, ondanks de op zichzelf juist te achten berekeningsgrondslagen van het aanstaande beleid, effecten voor de regio Groningen niet aanvaardbaar zijn. Daarop zegt dhr. Wallage zich primair te willen richten onder het motto speak softly, but carry a big stick.»
In een brief aan staatssecretaris Kalsbeek van afgelopen maandag laat Wallage weten dat hij de Divisie Zware Georganiseerde Criminaliteit van de regionale recherche opdracht heeft gegeven het rapport op te stellen na april 1999 (het voorjaarsoverleg). Op 21 februari is de rapportage, «die een aantal kwantitatieve en kwalitatieve gegevens bevat», volgens Wallage in de regionale driehoek besproken. «Daar kon worden vastgesteld dat in de aansturing van de regio politie in voldoende mate met het geschetste criminaliteitsbeeld rekening werd gehouden.»
Kennelijk heeft Wallage — ondanks zijn big stick politics — toch niet het gevoel een op asielgebied onderbezet korps te bestieren. Ook gegevens van Binnenlandse Zaken, waaruit blijkt dat de korpsbeheerders pas begin juli 2000 geïnformeerd werden over de minder ruime financiële regeling, sluiten uit dat het rapport is geschreven om de regeling te bestrijden.
Toch is op z’n minst de schijn gewekt dat de politie een vreemde rol speelt in deze kwestie. De lobby in Den Haag van Wallage en de Groningse commissaris der koningin Hans Alders om de asieltaken te behouden, wierp nauwelijks vruchten af. Nog altijd is er geen oplossing voor het geschil. Afgelopen zaterdag schreef het Nieuwsblad van het Noorden dat het de politie in deze omstandigheden niet slecht uitkwam dat het rapport Asielzoekers Crimineler? uitlekte.



Dat het lek bij de politie zit, is zeker. Dat is onlangs in besloten kring door de gemeente toegegeven, leerde De Groene Amsterdammer. De aanwezigen werd verteld dat het uitgelekte document een brief betrof van Wallage aan korpschef Welten, waarin onder meer gewag werd gemaakt van een conclusie uit het rapport. Het lek werd geweten aan een interne fout, niet aan kwade opzet.
Het Nieuwsblad meldt echter een intrigerende passage in de brief. «De vaststelling dat de aanwezigheid van asielzoekers in de regio niet voor extra politiewerk zorgt, omdat crimineel gedrag niet tot uitdrukking komt in de statistieken op basis waarvan beleid wordt gemaakt», zo parafraseert het Nieuwsblad de brief van Wallage aan Welten, «is begrijpelijk vanuit de gevoeligheid van de materie. Maar onbevredigend.» De cursi vering is een citaat uit de conclusie van het rapport.
Toch een pleidooi voor meer dienders? De conclusie lekte uit toen de nieuwe, ongunstige financiële regeling nog maar nauwelijks een week oud was, en Wallage daarover nog volop in overleg was met de minister.
Ook een ander element uit het verhaal van de anonieme bron blijkt te kloppen: Wallage vindt het rapport onder de maat. Fractievoorzitter Verschuren van de Socialistische Partij vertelt dat Wallage vorige week in een bijeenkomst van fractievoorzitters zei dat aan de methoden van onderzoek die de recherche voor het rapport hanteerde, kan worden getwijfeld. In een brief van afgelopen maandag aan de leden van de Groningse raadscommissie Veiligheid houdt Wallage weliswaar vast aan zijn uitspraken, maar koppelt hij ze zoveel mogelijk los van de inhoud van het rapport. Hij stelt dat hij zijn «inhoudelijke opmerkingen» niet in combinatie had moeten maken met de toelichting op de vertrouwelijkheid van het rapport. Wallage wilde «tot uitdrukking brengen dat het hier vooral gaat om een landelijk vraagstuk». En dat had kennelijk net zo goed los kunnen staan van de Groningse rapportage.



Remco Kouwenhoven stelde raadsvragen over het verband tussen het asielvraagstuk en de bekostigingsregels voor de politie. Hij kreeg een onbevredigend antwoord dat erop neerkwam dat de regio Groningen nog in gesprek is met de minister van Binnenlandse Zaken.
Kouwenhoven: «Ik moet me nog beraden op vervolgvragen. Ik twijfel.» Net als de andere fractievoorzitters in de Groningse raad bepleit Kouwenhoven wel dat het rapport openbaar wordt gemaakt.
De kans dat de rapportage geheim blijft is uiterst klein nu er Kamer- en gemeenteraadsbreed op openbaarmaking wordt aangedrongen. Wallage heeft zich goed ingedekt voor het geval het rapport ondermaats blijkt. Híj heeft het niet laten lekken, en zijn uitspraken moeten los worden gezien van de inhoud van de rapportage. Ongetwijfeld zal de zwarte piet worden doorgespeeld naar de recherche en de korpsleiding, verantwoordelijk voor zowel het lek als het waarschijnlijk belab berde onderzoek. Dat is nog te overzien. Maar als er een verband kan worden aangetoond met de kruistocht tegen het inperken van de asieltaken, dan heeft de Groningse driehoek opnieuw een enorm probleem.