Grote raadsels

Goede romans vertellen vaak in de eerste scènes in een notedop het grote verhaal. Als een miniatuur. In de conformist van alberto moravia gebeurt dat ook. Het zijn dan wel niet de eerste twee bladzijden, maar het eerste hoofdstuk van de roman is een miniatuur van de geschiedenis als geheel. En dat begin is prachtig.

De jongen Marcello groeit op als eenzaam kind van twee druk - door zichzelf - bezette ouders. Vader en moeder hebben nauwelijks tijd voor hun kroost; ieder is te hard bezig met overspel en ijdelheid. Marcello trekt zich terug in de achtertuin, en in zijn fantasie. Daar gebeurt het allemaal, zoals het bij kleine jongens wel vaker het geval is.
Marcello wordt gefascineerd door wapens, misschien omdat ze verboden zijn. ‘En dan niet de namaakwapens waarmee kinderen spelen, blikken geweertjes, klappistolen of houten dolken, maar echte wapens, waarin de suggestie van de dreiging, van het gevaar en van de dood niet wordt gezocht in een louter uiterlijke gelijkenis, maar hun eerste en enige bestaansreden is.’
Het kinderpistooltje representeert voor Marcello een wereld die geheimzinnig en daardoor veel interessanter dan de 'normale’ is. De dood, dat is het grote raadsel waar hij naartoe wordt getrokken. En dat komt doordat Marcello een wreed jongetje is. Hij vindt het leuk om anderen te zien lijden. Om andere mensen, en ook dieren, vooral hagedissen, pijn te doen.
Zo gaat Marcello op een ochtend met zijn katapult de tuin in en sluipt als een scherpschutter - zijn ouders hebben het nog steeds te druk met zichzelf - tussen de struiken en planten door. Als hij in de dichte heg iets ziet bewegen, legt hij een stevige kiezel in zijn wapen. Hij richt. Hij schiet. Trillend van opwinding loopt Marcello naar de plaats des onheils. 'En vlak onder zijn ogen, tussen het hek en de rij witte en paarse irissen, zag Marcello een grote grijze kat liggen, uitgestrekt op een zij. Een redeloze ontzetting kneep zijn keel toe, want hij had de onnatuurlijke houding van het dier opgemerkt: languit liggend op zijn zij, met zijn pootjes slap voor zich uit, zijn bek tegen het zand gedrukt.’
De dood die Marcello zo leert kennen, zal hem later in zijn leven steeds blijven volgen. Met name als hij kiest voor het fascisme. Die geestelijke (ver)wording van Marcello wordt subliem beschreven door Moravia. Ademloos lezen.