Ingezonden brieven

Grrr

Verlichting

Het uitstekende artikel van Thijs Wöltgens over de Verlichting die zichzelf verduistert (in De Groene Amsterdammer van 5 april) is een van de meest lucide uiteenzettingen over de totaliserende valstrikken van elke vorm van «religie», inclusief de Verlichting. Indrukwekkend is zijn demonstratie (ik moet dit woord gebruiken: het verwijst naar de eerlijkheid en helderheid van de uiteenzetting) dat het transcendente als basis voor sociale saamhorigheid noodzakelijk is.

Als kritiek zou ik wel willen toevoegen dat in het debat in Brussel over het noemen van God in de Europese grondwet uitsluitend over de christelijke fundamenten van Europa gesproken wordt. Betekent dit dat het nazi-regime erin is geslaagd niet alleen de joden zelf, maar ook hun aandeel en erfdeel in de Europese cultuur en religie te vernietigen?

GERDA ELATA-ALSTER, Jeruzalem

Churchill en Hitler

In zijn recensie van twee boeken over Churchill en Hitler (in De Groene Amsterdammer van 12 april) haalt Rob Hartmans (en hij is niet de eerste) de gevleugelde woorden van Chamberlain aan na zijn terugkeer in Londen van de conferentie te München op 29 september 1928. Ten overstaan van een grote menigte juichende mensen op het vliegveld zou Chamberlain daar onder meer gesproken hebben van «peace in our time». Aangezien ik in het verleden bij herhaling ook elders op dezelfde woorden gestuit ben — soms in een boek (zie Geert Maks De eeuw van mijn vader), soms in een column (Hofland in de NRC) — en de relevantie ervan in het huidige politieke tijdsgewricht groot is, lijkt het me zinvol erop te wijzen dat de betreffende aanhaling niet precies datgene is wat Chamberlain heeft gezegd. Chamberlain sprak onder meer van een «peace with honour» en een «peace for our time». Chamberlain was zich bewust van het precaire karakter van het resultaat dat hij had bereikt in het overleg met Daladier, Hitler en Mussolini. Enkele dagen later al vroeg hij om niet te veel nadruk te leggen op deze in emotionele ogenblikken gesproken woorden. Zou iets van Chamberlains bange voorgevoelens dan toch in zijn uitspraak zijn doorgedrongen?

J. MOOK, Amstelveen