Jeugdboeken van Martine Letterie en Vibeke Roeper

Gruwelijk, onstuimig, waar gebeurd

Martine Letterie

Berend en de toverkruiden

Tekeningen: Rick de Haas

Leopold, 8+, 128 blz., € 12,95

Vibeke Roeper

Land in zicht: Nederlanders op ontdekkingsreis

Tekeningen: Tom Eyzenbach

Querido, 10+, 136 blz., € 13,50

«Ik schrijf verhalen over vroeger voor kinderen, omdat ik ervan overtuigd ben dat kennis van het verleden je een ander mens maakt», aldus Martine Letterie, bevlogen kinderboekenschrijfster en medeoprichtster van de Schrijvers van de Ronde Tafel, een genootschap van jeugdboekenauteurs dat werkt aan een collectie historische kinder boeken waarin kinderen zichzelf kunnen herkennen. Doel is de geschiedenis te laten herleven, zodat het historisch besef groeit. Volgens Letterie kun je dat het best verwezenlijken door over mensen te vertellen die echt hebben bestaan. Het etiket «waar gebeurd» doet het hart sneller kloppen, vindt ze. Vanuit die gedachte schreef Letterie onder meer Een valk voor Berend, Berend en de aanslag op de hertog en het onlangs verschenen Berend en de toverkruiden. Eenvoudige verhalen die zich afspelen in het middeleeuwse Gelre en gebaseerd zijn op Berend van Hackfort, geboren rond 1480, legerleider van de hertog van Gelre en begraven in de kerk van Vorden, getuige Hackforts grafsteen aldaar.

In Berend en de toverkruiden toont een duidelijk getekende plattegrond voorin de ligging van Vorden, de loop van Rijn en IJssel en de plaatsnamen en kastelen in het verhaal. Het slothoofdstuk Over dit boek vertelt bovendien een aardig beetje feitelijk juiste geschiedenis over Vorden en Gelderland. Maar is dit echtheidsgehalte voldoende om achtjarigen historisch besef bij te brengen?

Als de jonge Berend naar kasteel Bergh afreist om als page in dienst te treden bij heer Oswald leert hij over het «Onkruyt van Wisch», een geduchte roofridder die Gelre onveilig maakt. Anders dan verwacht gaat Letterie niet wezenlijk in op deze dreiging, die roerige tijden vol geweld en doodslag veroorzaakte. Ze gebruikt de Middeleeuwen slechts als decor voor een eigentijds, toegankelijk geschreven verhaal over Berend en Walburga, de dochter van heer Oswald, die een emancipatorisch meningsverschil uitvechten over de status van mannen en vrouwen, met als uitkomst het vreselijk moralistische inzicht van Berend «dat heren hun vrouwen hard nodig hebben».

De 21ste-eeuws aandoende Berend en Walburga maken het verleden ongeloofwaardig, ondanks de feitelijke waarheden en Letteries geslaagde schets van het dagelijkse middeleeuwse leven.

Anders dan Letterie roept historisch letterkundige Vibeke Roeper in haar nieuwste non-fictieboek voor kinderen wél overtuigend een geloofwaardig verleden op. In Land in zicht: Nederlanders op ontdekkingsreis, een waarheidsgetrouwe vertelling over «de ontdekking van de wereld» en waardig vervolg op Roepers bekroonde Zwarte peper, scheurbuik, neemt ze de lezer mee op een avontuurlijke reis rond de wereld en door de tijd.

«Het verhaal over de Nederlandse ontdekkingsreizen begint aan het einde van de zestiende eeuw; iets meer dan vierhonderd jaar geleden.» Doeltreffend plaatst Roeper de gebeurtenissen in de tijd, waarna een onwaarschijnlijk heldere uitleg volgt waarom juist tóen de ontdekkingsreizen begonnen: de aardbol was verdeeld tussen de Spanjaarden en de Portugezen, die de wereld rond voeren om specerijen te halen en het katholicisme te verkondigen. De Nederlanders gingen gebukt onder het juk van de Spaanse koning Filips II, maar kwamen in 1568, het begin van de Tachtigjarige Oorlog, in opstand. Redenen van het groeiend verzet vermeldt Roeper effectief als aparte wetenswaardigheidjes in de kantlijn, zodat vaart in het verhaal gehandhaafd blijft. (Ook elders in het boek worden feitelijkheden op deze manier weergegeven.)

Gedeeltelijk vrijgevochten vonden de Nederlanders het tijd zelf naar Azië af te reizen. Natuurlijk niet de Spanjaarden en Portugezen achterna. Een andere, liefst kortere route moest worden gezocht. Zo geschiedde.

In twaalf hoofdstukken vertelt Roeper over gewaagde ontdekkingsreizen, nieuw gevonden routes en hoe de wereld in kaart werd gebracht. Over Olivier van Noort, die als eerste Nederlander de wereld rond voer, de zoektocht naar het onbekende «Zuidland» en het stichten van New York. Over de pogingen via de noordpool naar China te varen, met als hoogtepunt de overwintering van Willem Barentsz op Nova Zembla. Meeslepend klinkt de beschrijving van de mannen die «kleumend bij elkaar zaten in een zelfgebouwde hut, terwijl de sneeuwstormen langs de wanden gierden en hun schip een eindje verderop tussen de ijsschotsen lag».

Alle hoofdstukken zijn levendig geïllus treerd met zwart-wittekeningen van driemasters, stoere mannen, windrozen en verhelderende kaarten, als ook originele stukjes tekst uit reisverslagen: «9 maart 1599. Op het schip de Liefde werd iemand ter dood veroordeeld omdat hij ’s nachts de voorraadkist van de kok had opengebroken. Als waarschuwing voor de anderen is hij aan de boegspriet opgehangen.» Andere tijden: gruwelijk, onstuimig, waar gebeurd.

Met dit boek bewijst Roeper dat de kwalificatie «waar gebeurd» de hartslag versnelt. Zonder te dramatiseren en romantiseren maakt ze van de vaderlandse geschiedenis een avonturenverhaal dat leest als spannende fictie.

Informatie over Berend van Hackfort en de kinderfietsroute In de sporen van Berend: VVV Vorden

De ontdekking van de Wereld. Scheepvaartmuseum Amsterdam; www.scheepvaartmuseum.nl