Gymschoenenwerk

Parlementaire journalistiek, dat is met acht cameraploegen achter politici aan rennen. Desnoods tot op het toilet. En de inhoud? Ach, als je maar niet mist wat de anderen hebben. Een paar dagen in het kielzog van ‘Den Haag Vandaag’.
KATTAKLOP kattaklop, gang door, trapje af, niet struikelen. ‘Mevrouw Van Leeuwen, heeft u zelf geen fouten gemaakt?’. Een rappe achtervolging door de gewelven van het Kamergebouw. De camera’s draaien, zweetdruppeltjes dringen door de make-up van de gewezen Ctsv-voorzitter.

Wie een paar uur rondloopt op deze vierkante kilometer in het centrum van Den Haag, is verkocht. Dit is drama, hier gebeurt het. Het kloppend hart der natie. En dus van de vaderlandse journalistiek. Het aantal journalisten dat hier rondloopt, heeft het aantal parlementariers inmiddels ruimschoots overschreden. Wat kan het schelen dat 95 procent van de Nederlandse bevolking niet weet wie Dian van Leeuwen is. En dat over een maand of wat de overige vijf procent dat ook vergeten is. ‘Als ik een kaartje had moeten kopen voor de Ctsv- verhoren, was ik nog gekomen’, zegt een van de journalisten. In het belendende zaaltje gaat het over de thuiszorg. De publieke tribune zit vol betrokkenen, maar pers is er nauwelijks. 'Waarom we de Ctsv-verhoren live uitzenden?’ Hugo Schneider (Den Haag Vandaag) windt er geen doekjes om. 'Omdat het allemaal sterke persoonlijkheden zijn, dat levert mooie televisie op.’
De Nederlandse bevolking heeft steeds minder belangstelling voor partijpolitiek. De politieke interesse in ruimere zin neemt niet af (milieu, festival Mundial, de voor beelden zijn bekend), maar Den Haag interesseert de mensen steeds minder. En geen wonder, gezien het beeld dat de parlementaire journalistiek dagelijks schetst. Het Haagse journaille doet er alles aan om aan te tonen dat het in Den Haag volstrekt ner gens over gaat. Jawel, het gaat over koppen die al dan niet rollen, over mensen die gouden handdrukken eisen, over politici die het per definitie slecht menen, over winnaars en verliezers. Eigen schuld, vinden de journalisten. Want nu iedereen het met ieder een eens is, moeten we wel op zoek naar roddel en achterklap wil het nog een beetje spannend zijn. Bovendien gaat televisie nu eenmaal over mensen en niet over zaken. En de concurrentie van de soaps is groot, dus moeten wij er ook een beetje een soap van maken, anders zapt de kijker ervandoor. En de krant kan dan niet achterblijven. Bovendien: we zijn er toch voor om ook het machtsspel bloot te leggen, de achterliggende en niet altijd even fraaie motieven van politici?
DEN HAAG VANDAAG. 'Zo, meneer Wolffensperger, D66 staat slecht in de peilingen he. Daarom dacht u zeker: ik moet maar eens iets over de volksgezondheid roepen.’ Wouke van Scherrenburg, op de bekende Den Haag Vandaag-toon.
Presentator en eindredacteur Ferry Mingelen: 'Het is een onoplosbaar dilemma: hoe kun je iets kritisch volgen zonder tegelijkertijd de indruk te wekken dat het maar een zooitje is, daar in Den Haag. Veel mensen vinden mijn toon cynisch. Maar wat ik doe is vooral voorkomen dat het saai en loodzwaar wordt. Inhoudelijk heeft Wolffensperger natuurlijk gelijk: er moet meer geld komen voor de gezondheidszorg. Maar als het hem louter daar om zou gaan, zou hij het beter rustig in het Torentje kunnen bespreken. Dus is er meer aan de hand.’ Vergelijk het met voetbal, zegt Mingelen. Stel dat je daar alleen verslag zou doen van de wedstrijd, zonder het te hebben over de rol van de spelersgroep, de trainer, het tactisch concept, de stemming in de kleedkamer. Dat willen we toch ook niet? Collega Pim van Galen: 'Wij hebben het meer over het spel dan over de knikkers.’
Donderdag. In het Kamerrestaurant vergadert de redactie van Den Haag Vandaag onder het prikken van een vorkje. Yvon, Hugo, Pim, Lukas, Ferry en Wouke worden geacht met z'n zessen de Nederlandse politiek te coveren. Hugo Schneider, die bij afwezigheid van Ferry Mingelen de leiding heeft: 'Wij komen pas in actie als er politieke stront aan de knikker is. En die stront gaat meestal over een heel specifiek onderdeel, dus dan hoef je niet alle ins en outs te kennen.’ Wat komt er vanavond in de uitzending? Staatssecretaris Schmitz wil wel reageren op VVD- kamerlid Rijpstra, die vindt dat illegalen opgesloten moeten worden. Weliswaar zei hij dat vorige week al, maar vandaag stond het groot in het Algemeen Dagblad, dus is het nu nieuws. En VVD-kamerlid Weisglas is in De Telegraaf tekeergegaan over Wallage’s reis naar China. Voorlopig wordt gekozen voor het laatste, met Schmitz in de reservebank ('Dan kunnen we onderweg nog even wat plaatjes maken bij een asielzoekerscentrum. O nee, dat is wat anders dan illegalen.’)
Pim zal met een cameraploeg wachten bij de uitgang van de Tweede Kamer om Weisglas 'op te vangen’. Ah, daar loopt PvdA- kamerlid Verspaget, op weg naar de wc. 'Josephine!’ Ja, Verspaget wil wel wat zeggen over die reis van Wallage. De VVD heeft natuurlijk vreselijk boter op het hoofd, vindt ze, want liet die partij zich twaalf jaar geleden niet uitnodigen door de extreem-rechtse Unita in Angola? Ze zal zich even voorbereiden. Van Galen, als Verspaget weg is: 'Als ze nou maar niet contact opneemt met de PvdA-voorlichting, want die zegt natuurlijk dat ze niks moet zeggen. De PvdA heeft er helemaal geen belang bij dat dit een grote zaak wordt.’
Daar komt Weisglas de Kamer uit. Het is sinds kort verboden mensen op te wachten met draaiende camera. Pim van Galen is daar onlangs nog voor op het matje geroepen bij kamervoorzitter Deetman. Van Galen: 'Het was ook wel erg hoor, zoals we met vijf cameraploegen Sorgdrager achterna gingen, de wc in, na het D66-crisisberaad over Van Randwijck.’ Toen hij hier zeven jaar geleden begon, was er nog maar een cameraploeg; nu lopen er acht rond.
Op naar Weisglas. Maar Weisglas wil niet. 'Voor de tv wordt het meteen zo'n zaak.’ Het kamerlid heeft blijkbaar iets te snel geoordeeld en is nu teruggefloten door Bolkestein. Zo blijft er niet veel van het geplande item over, want Wallage zelf weigert ook al. Hugo Schneider: 'Mensen denken dat iedereen staat te dringen om voor de camera te komen, maar ze doen het alleen als het ze uitkomt, dat zie je nu wel weer.’ Hij baalt, en zelfs Julius Vischjager, de nar van de Haagse journalistiek, kan hem niet opmonteren. Vischjager, thermoskan koffie in de jaren-zeventigpukkel vol stikkers met 'pers’, is van het kleinste dagblad van Nederland, The Daily Invisible.
IN DE REDACTIEKAMER zit een opgewonden Wouke van Scherrenburg. 'Nieuws!’ Ze heeft premier Kok aan z'n jasje getrokken bij de viering van 200 jaar provincie Noord-Brabant. 'Ik heb ’m eerst een paar onzinvragen gesteld over Brabant. Hij moet gedacht hebben dat ik gek geworden was. Maar toen liep hij leeg! Hij had een goeie bui vandaag.’ Kok veegt de vloer aan met de voorstellen van Wolffensperger, die meer geld wil voor de gezondheidszorg. En bovendien moet er op Beek ook ’s nachts gevlogen worden, want dat is goed voor de werkgelegenheid.
Zou Borst willen reageren op Kok, die immers zegt dat ze er geen geld bij krijgt? We kunnen proberen haar op te vangen bij het bewindspersonenoverleg (BPO), maar dat wordt gehouden op het ministerie van Buitenlandse Zaken en dat heeft acht ingangen. De redactie besluit het gesprekje daarom maar officieel aan te vragen.
Inmiddels heeft Verspaget zich teruggetrokken, op advies van de PvdA-voorlichting, en Schmitz is ziek geworden, dus de vijftien minuten vanavond zitten nog niet vol. Hugo Schneider besluit tot een rondje langs de fracties, misschien hebben zij nog nieuws. Maar VVD- voorlichter Tom van der Maas komt niet verder dan de 'tip’ dat Radio Noordzee bang is z'n frequentie te verliezen aan buitenlandse opkopers, en Bolkestein is solidair met Noordzee. Dan naar PvdA-voorlichter Jacques Monasch. Wil Wallage niet iets zeggen over vliegveld Beek, nu Kok zich distantieert van het PvdA- standpunt (geen nachtvluchten) en zelfs verder gaat dan PvdA-minister de Boer (wel nachtvluchten, maar geen vrachtvluchten in de nacht)? Monasch lacht schaapachtig. Wallage heeft er geen zin in, maar 'als jullie er staan’ zal de fractievoorzitter vragen niet uit de weg gaan, belooft Monasch.
En zo staan we om kwart voor zes bij de ingang van de parkeergarage. Maar wie er ook langs komt, geen Wallage. Wallages chauffeur heeft de auto opgehaald en Wallage elders opgepikt, zo blijkt later. Van Galen: 'We zijn genaaid.’ Monasch keek ook wel opvallend ontwijkend, toen hij zelf richting parkeergarage liep.
NADAT DE politiek sinds de jaren zestig steeds opener is geworden, lijkt er de laatste jaren warempel een omgekeerde beweging aan de gang, niet in de laatste plaats door de enorme invloed van de voorlichters. Kan dat zomaar, volksvertegenwoordigers die weigeren zich voor de media - en dus voor het volk - te verantwoorden? Na een dagje meelopen met Den Haag Vandaag lijkt het een logische vraag, maar de redactie - inmiddels in het Nieuwspoortrestaurant achter een bordje aspergesoep gezeten - reageert als door een wesp gestoken. Nederland heeft het meest toegankelijke parlement ter wereld! En een premier die er iedere week voor gaat zitten om vragen te beantwoorden! Van Scherrenburg: 'Kom niet aan ons Den Haag.’
Is het toeval dat het juist journalisten van buiten het Haagse circuit waren die de IRT- affaire aan het rollen brachten, de Arscop- affaire rond Brinkman, de Ctsv-affaire, de 'ongeauthoriseerde biografie’ van Bolkestein? Het wordt ze door de Haagse collega’s in ieder geval niet altijd in dank afgenomen. 'De eerste dagen na onze Brinkman-reportage waren de media ronduit vijandig’, memoreert Fons de Poel, eindverantwoordelijke voor de KRO-uitzendingen over Brinkman en Bolkestein. 'Nu verwacht ik ook geen solidariteit, want journalisten zijn de meest onsolidaire mensen ter wereld, maar we zijn zelfs nauwelijks gebeld door collega’s.’ Brandpunt heeft zeer bewust geen journalisten in Den Haag. 'Omdat we geen onderdeel van het meubilair willen worden.’ De Poel heeft er zelf ooit een jaar gezeten. 'Ik ben een romanticus en dacht: daar vallen vast de prachtigste verhalen op te tekenen. Maar ik vond het buitengewoon beklemmend.’ De Haagse journalistiek is 'gymschoenenwerk’ geworden, vindt De Poel, 'quootjes scoren’.
De Haagse journalisten maken zich veel te afhankelijk van de functionarissen die ze geacht worden te controleren, stelden de kamervoorzitters Deetman en Tjeenk Willink een paar weken geleden in Het Parool. Ze zijn lui, zouden veel meer zelf op zoek moeten, research moeten plegen, en bovendien zich minder laten leiden door het heersende politieke klimaat. Juist nu de parlementaire, ministeriele en ambtelijke macht steeds meer verstrengeld raken, zouden journalisten zich extra onafhankelijk moeten opstellen. De twee voorzitters leggen de vinger op een zere plek. Want de parlementaire journalistiek heeft het altijd moeten hebben van controverses in het politieke apparaat zelve. Nu die nauwelijks meer bestaan, moet men warempel de samenleving in. Want de tegenstellingen in de partijpolitiek mogen dan enigszins zijn verdwenen, voor de samenleving geldt dat allerminst.
Was bij de verkiezingen van 1986 nog ruim de helft van het nieuws op het NOS-journaal 'inhoudelijk’ te noemen, in 1994 was dat nog maar 36 procent, zo constateerde de Amsterdamse politicoloog Huib de Vries. En de kranten hebben inmiddels hele rubrieken in het leven geroepen voor roddels en leukigheden uit Den Haag. Het inhoudelijke debat is verplaatst naar de opiniepagina’s. Wie zich druk maakt over hoe het verder moet met de verzorgingsstaat, de natiestaat of de multiculturele samenleving, moet aldaar te rade gaan, niet in de berichtgeving vanuit Den Haag.
Het nieuwe statussymbool voor krant, televisie en radio is het grote interview met een bewindspersoon. Iets nieuws zeggen hoeft niet, laat staan het vertolken van een visie, als er maar een alinea in staat die door de concurrenten geciteerd zal worden. 'Minister Dijkstal zegt deze week in Nieuwe Revu dat de HSL-tunnel een beetje duur is.’ De grootste wens van iedere hoofdredacteur. De media staan letterlijk voor de ministers in de rij, want je moet je op een lijst laten zetten en eenvoudig wachten tot je aan de beurt bent. Hoezo eindeloze kruisbestuiving? Acht van de tien vragen tijdens het live uitgezonden kamervragenuurtje deze dinsdag gaan over uitspraken die de ministers de afgelopen week deden in de media. En woensdag staan de kranten dan weer vol met het vragenuurtje.
MARGRIET BRANDSMA, voorzitster van de parlementaire persvereniging en een van de vijf Haagse verslaggevers van het NOS-journaal: 'Wie klaagt over het gebrek aan inhoud van de Haagse journalistiek, veronderstelt dat er altijd inhoud is in Den Haag, maar dat is er gewoon niet. Als je dan een inhoudelijk verslag zou maken, denkt iedereen: waar houden ze zich in Den Haag in vredesnaam mee bezig.’ Maar is het wel aan de journalistiek om de boel op te leuken? 'Als de Nederlandse politiek saai is, moet de journalistiek dat vooral zo laten’, stelde de voorlichter van het ministerie van Financien, Ronald Florisson, eens in NRC.
Ton Planken was tot 1980 het gezicht van Den Haag Vandaag. Sindsdien is hij vrij gevestigd media-adviseur. Planken: 'Ik mis bij journalisten een liefde voor de waarheid.’ Eigenlijk, vindt hij, is het misgegaan met de ontzuiling. 'Want wat je verder ook van die verzuiling vindt, journalisten hadden toen wel toetsstenen om gebeurtenissen te beoordelen, om nieuws te duiden. Neem nou zo'n Ctsv-affaire. Zelfs een krant als de NRC schrijft na afloop van de verhoren slechts over personen en hun ruzies, in plaats van de vraag te stellen waar het om gaat: welke instrumenten heeft de politiek om jaarlijks een pot van negentig miljard aan uitkeringsgeld in de hand te houden.’ O, maar was Ton Planken niet de adviseur van het Ctsv-bestuur? 'Jazeker, maar die case leent zich wel heel goed om iets te zeggen over de Haagse journalistiek.’
Journalisten zijn grote schijterds, ontdekte Addy Kaiser, die in 1985 een proefschrift schreef over de relatie tussen journalisten en parlementariers. Iedereen doet elkaar na, al was het maar omdat de hoofdredactie de collega-media beschouwt als maatstaf: 'Waarom hebben wij dat niet?’ Niet de lezer/kijker/luisteraar vormt voor de parlementaire journalist het referentiekader, maar de Haagse collega’s en politici. Die kom je immers niet alleen dagelijks tegen, daar hangt ook je status in de pikorde van af. En zo gaat het Haagse nieuws steeds meer lijken op wat Fons de Poel noemt: 'een ziekenomroep die nog slechts interessant is voor de zieken.’
'De opening die de Volkskrant laatst had over Heerma vond ik een uiterst dubieus verhaal, maar wij stonden de volgende ochtend mooi wel voor de deur van de fractiekamer’, vertelt Margriet Brandsma. 'Want op dat moment is het gewoon nieuws, of je wilt of niet.’ Maar het verhaal - Heerma dacht er volgens anonieme bronnen in de Volkskrant over om op te stappen - is een zachte dood gestorven. Brandsma: 'We hebben als Haagse journalistiek gelukkig wel enig zelfreinigend vermogen.’
ZO'N ZESTIG JOURNALISTEN scharen zich deze vrijdagmiddag aan de voeten van de minister-president voor de wekelijkse persconferentie. Ruim vijftig mannen en zeven vrouwen. Het was premier Piet de Jong die het gesprek in 1970 invoerde, omdat hij geen zit had de hele vrijdagavond journalisten te woord te moeten staan. Bovendien valt een persconferentie beter de regisseren.
Het stramien is wekelijks gelijk: eerst een verhaaltje van Kok, dan de vragen van de schrijvende journalisten, waarbij de audiovisuele media nog niet mogen opnemen omdat de schrijvende journalisten hopen dat er zonder draaiende recorders en camera’s net iets meer uitkomt. En vervolgens stellen de audiovisuelen ongeveer dezelfde vragen, maar geeft Kok wat compacter antwoord, terwijl de schrijvenden blijven luisteren. Omdat Kok vanmiddag even op en neer is geweest naar Bonn om met Kohl over de gekke-koeiencrisis te praten, en dus maar gedeeltelijk bij het vrijdagse kabinetsberaad was, wordt hij vergezeld door Dijkstal. Dijkstal vertelt over de aanstaande veranderingen bij de politie, Kok ventileert enige gedachten over de starre Engelsen en de Zuidkoreanen die het verschil niet weten tussen Engels en Nederlands vlees.
Nee, over Srebrenica heeft het kabinet het niet gehad, want Van Mierlo en Voorhoeve waren er beiden niet.
Omdat Nieuwspoort van tradities houdt, mag Vischjager altijd de laatste vraag stellen. 'Engeland heeft zieke koeien, heeft u niet wat gezonde koeien voor Engeland?’ Kok schrijft zijn antwoord op, voorzien van handtekening, zodat het direct geprint kan worden in de Daily Invisible. Antwoord: 'Onze kerngezonde koeien zijn om jaloers op te zijn, ook in het Verenigd Koninkrijk.’ Vischjager kan zijn geluk niet op. 'Wat een prachtig antwoord. Heb je door hoe diep het is? Vooral dat kern-gezond.’