Oorlog tegen Poolse rechters

Halt: ‘destructie kompletny’

Het PiS-regime heeft de aanval ingezet op de onafhankelijke rechtspraak. Maar Malgorzata Gersdorf, de president van het Hooggerechtshof, geeft zich niet snel gewonnen. De Nederlandse president van de Hoge Raad ging op bezoek om poolshoogte te nemen.

Warschau, 4 juli, protest voor het Hooggerechtshof © Jacek Turczyk / EPA / ANP

Maarten Feteris, de president van de Hoge Raad, heeft het grimmige gezicht van de Poolse ‘illiberale democratie’ van dichtbij kunnen zien. Op vrijdag 6 juli vloog hij ’s ochtends in alle vroegte naar Warschau, om zijn ambtgenote Malgorzata Gersdorf een hart onder de riem te steken in haar strijd met het regime. De eerste vrouw van het Poolse Hooggerechtshof is het prominentste doelwit in de zuiveringsactie die de regering tegen de rechterlijke macht heeft ingezet. Tot dusver houdt Gersdorf zich onder de enorme druk staande: zij weigert haar functie neer te leggen, hoewel ze op grond van een vorige week ingevoerde wet uit haar ambt is gezet.

Met 26 collega’s bij het hof is Gersdorf slachtoffer van deze nieuwe wet, die de pensioenleeftijd van rechters heeft verlaagd van zeventig naar 65. Dat is een manoeuvre die regeringspartij PiS, de autocratische meerderheidspartij in Polen, heeft afgekeken van de geestverwante regering-Orbán in Hongarije, om de hoogste rechtbank onder controle te krijgen. Oude rechters eruit, nieuwe, door de regering benoemde, erin.

Feteris ging die dag naar Warschau namens het netwerk van presidenten van hooggerechtshoven van de EU. Hij werd vergezeld door Kees Sterk, voorzitter van het Europese netwerk van raden voor de rechtspraak, en de Amsterdamse raadsheer Marc de Werd, die optrad namens de ccje, een orgaan dat de Raad van Europa adviseert over kwesties waarin de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke macht in het geding is. Met hun bliksembezoek wilden zij Gersdorf en andere rechters die getroffen worden door de maatregelen van de Poolse regering niet alleen een steun in de rug geven, het was ook bedoeld als een publieke manifestatie van solidariteit van de Europese rechters met hun collega’s. Gersdorf slaapt op pillen sinds de krachtmeting met de regering escaleerde en PiS-politici hun verbale agressie tegen de rechterlijke macht opvoerden.

‘Malgorzata Gersdorf is niet van plan op haar knieën de regering te vragen of ze mag blijven. Haar houding is: ik ben president van het Hooggerechtshof, mijn grondwettelijk vastgelegde zittingstermijn loopt tot 2020’, antwoordt Feteris op de vraag in welke stemming hij zijn Poolse collega aantrof. ‘Dus zij zegt: het is ongrondwettelijk wat hier gebeurt. Alle rechters die nu in het Hooggerechtshof zitting hebben, willen gewoon doorgaan. De afgelopen week hebben ze unaniem uitgesproken dat zij Gersdorf als hun legitieme president zien én dat zij zelf niet haar opvolger willen zijn. Dat zadelt het regime met een probleem op: de wet eist dat de nieuwe president uit het midden van de zittende leden van het hof wordt aangewezen.’

De opstandigheid van de rechters laat zien hoe zwaar zij tillen aan de aanval die het PiS-regime op hen heeft geopend, beaamt Feteris. ‘Ze zien het als een oorlog van de regering tegen de rechterlijke macht. Bij het hof heerst een strijdbare stemming. Ze willen daar niet meewerken aan praktijken waarin degenen die opkomen voor de onafhankelijkheid van de rechter om die reden worden afgezet.’

Feteris spreekt van een ‘reeks systematische acties’, doelbewust geïnitieerd door het regime, om de rechterlijke macht onder de invloed van de politiek te krijgen. ‘Deze acties raken de kern van de onafhankelijke rechtspraak in Polen en ook de afspraken die daarover in Europees verband, ook met Polen, zijn gemaakt. Bij een van onze gesprekspartners vielen de woorden “destructie kompletny”. Ik spreek niet veel Pools, maar de betekenis lijkt me duidelijk. Luttele maanden nadat PiS haar meerderheid had verworven, eind 2015, is het regime zijn acties tegen de rechterlijke macht begonnen, als eerste bij het Constitutioneel Hof. De president van de Republiek, Andrzej Duda, heeft een aantal rechters die door de vorige regering waren benoemd geweigerd te beëdigen. Hij heeft ook geweigerd vonnissen die het regime onwelgevallig waren officieel te publiceren. Op een gegeven moment ging het zo ver dat geen enkele uitspraak van het hof meer in het staatsblad kwam. Daarmee werden die uitspraken feitelijk gereduceerd tot niet meer dan Word-documenten, zonder juridische status, zonder rechtskracht.’

© Wendy Bos
Feteris: ‘Wijzen ze een vonnis dat het regime niet bevalt, dan kunnen ze strafrechtelijk worden vervolgd’

Binnen achttien maanden na haar aantreden slaagde de regering erin een meerderheid in het Constitutioneel Hof te creëren die loyaal is aan de PiS en haar leider Jaroslaw Kaczynski. Feteris: ‘Het hof wordt nu beheerst door de uitvoerende macht. Het volgende doelwit waren de lagere echelons, de gerechtshoven en de rechtbanken. De minister van Justitie kan nu de presidenten daarvan ontslaan, zonder opgave van redenen en ook zonder dat de criteria bekend zijn. Naar ik vernam heeft hij sinds vorig jaar 160 presidenten van gerechtshoven en rechtbanken ontslagen. Dat is een substantieel deel van dat deel van de rechterlijke macht.’

De minister van Justitie heeft ook de functie van procureur-generaal overgenomen en is daarmee het hoofd van het Openbaar Ministerie. ‘Hij kan dus persoonlijk over een strafvervolging beslissen, óók tegen rechters. Wijzen zij een vonnis dat het regime niet bevalt, dan lopen ze het risico dat ze onder regie van de minister van Justitie strafrechtelijk worden vervolgd. Hoewel dat tot dusver, voorzover ik weet, nog geen veroordelingen heeft opgeleverd, is daarmee het chilling effect niet weg: pas op, als je een beslissing neemt die de regering niet welgezind is, kan het zomaar gebeuren dat de politie bij je komt aankloppen en je een strafrechtelijke aanklacht krijgt.’

Behalve met de pensioenmaatregel waartegen hofpresident Malgorzata Gersdorf en haar collega-rechters deze dagen in verzet zijn gekomen, wil de regering het Hooggerechtshof in haar greep krijgen door er twee nieuwe kamers aan toe te voegen. De ‘kamer voor discipline’ krijgt vergaande bevoegdheden om rechters te straffen die de ‘beroepsethiek’ schenden. De regering laat bewust in het midden wat die ethiek inhoudt, om haar zo een betekenis naar eigen voorkeur te kunnen geven.

Feteris: ‘De rechters die zich nu voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht inzetten houden er ernstig rekening mee dat die kamer hen binnen afzienbare tijd zal treffen met disciplinaire maatregelen, of dat ze misschien zelfs met strafvervolging worden geconfronteerd wegens staatsondermijnende activiteiten. In de tweede kamer die bij het hof wordt gevoegd krijgen ook niet-juristen zitting, naar het heet ter wille van de volksinvloed. Ik heb sterk de indruk dat affiniteit met de regeringspartij het selectiecriterium zal zijn. Die kamer krijgt de bevoegdheid om, daartoe verzocht door de regering, een streep door eerdere beslissingen van het hof of een andere rechter te halen. Zo’n ongeldigverklaring kan meer dan twintig jaar teruggaan. Ik vroeg: hoe zit dat dan? Als het een civiele zaak betreft waarin iemand een financiële vergoeding heeft gekregen, kan het dan zijn dat hij dat na al die jaren moet terugbetalen? Ja, dat kan dus. Onvoorstelbaar in een rechtsstaat.’

Feteris bevestigt dat hij bewust spreekt van ‘systematische acties’ om de rechterlijke macht in het gareel van de PiS te krijgen. ‘Het gaat om een optelsom van maatregelen. Ze getuigen allemaal van een buitengewoon vijandige houding van het regime tegenover onafhankelijke rechters. In het afgelopen najaar is een publieke haatcampagne tegen rechters gestart, naar ik begreep gefinancierd met overheidsgeld. De premier was bij de opening van die campagne. Je ziet langs de grote wegen in Polen grote billboards met hatelijkheden aan het adres van rechters. Daar staat dan bijvoorbeeld op dat ze een corrupte kaste zijn.’

Volgens PiS-leider Kaczynski is de rechterlijke macht in zijn land een ‘anti-Poolse kracht’ die wordt geleid door ‘liberale elites’. In hun streven naar een autoritair bewind grossieren de sterke mannen van Polen en Hongarije, Kaczynski en Viktor Orbán, in verdachtmakingen aan het adres van temperende machten die een directe uitvoering van de wil van de leiders in de weg staan. Gaandeweg nemen hun regimes bezit van de staat door de rechterlijke macht wettelijk aan zich te onderwerpen, de ambtenarij om te vormen tot een uitvoerende instantie van de regeringspartij, de oppositie monddood te maken en media onder hun controle te brengen.

Orbán doopte het staatsbestel dat hij voorstaat tot ‘illiberale democratie’. Een verstoring van de trias politica is de rode draad in het handelen van de Hongaarse en de Poolse regering. Bewust doorbreekt het bewind het machtsevenwicht tussen de rechtsprekende, de wetgevende en de uitvoerende macht door dat te vervangen door een hiërarchische verhouding, met de uitvoerende macht in de positie van bevelvoerder. In Polen is dat proces zo goed als voltooid: met dertien wetten heeft de regering de verschillende echelons van de rechterlijke macht gekneveld. De autocratische opvatting die schuilgaat achter deze machtsgreep is dat de wil van de meerderheid bepalend is en dat de machthebber met een beroep op die meerderheid het recht heeft tegenmachten onder zijn juk te brengen.

Feteris: ‘Dat is een heel beperkte opvatting van wat democratie is: niet meer dan een beslissing van de meerderheid. Een democratie zonder binding aan de rechtsstaat is niet werkelijk een democratie. Je kunt het een niet los zien van het ander. De rechtsstaat verplicht de uitvoerende macht om volgens de democratisch vastgestelde, wettelijke regels te handelen, met een onafhankelijke toets of de wet ook per individueel geval juist wordt toegepast. Want anders kan de machthebber zeggen dat een bepaalde regel niet geldt voor zijn vrienden of geestverwanten, of dat iemand moet worden vervolgd die niets onwettigs heeft gedaan of gestraft omdat de machthebber hem monddood wil maken.’

Hij is het ermee eens dat de wijze waarop een regime omgaat met zijn tegenmachten veelzeggend is voor zijn denkbeelden over democratie. In Polen en Hongarije woedt zo bezien dus niet alleen een strijd om de rechtsstaat, maar ook om de democratie. Een autocratisch regime zal menen dat de meerderheid altijd gelijk heeft en dat het zelf die meerderheid representeert. In een democratische rechtsstaat daarentegen zal het bewind de opvatting zijn toegedaan dat het ook minderheden bescherming moet bieden. Daarom kan de democratie niet zonder een rechtsstaat die de vrijheidsrechten van minderheden waarborgt, zoals het recht om vrijuit te spreken, om zich in eigen kringen te organiseren, om kritiek te leveren, om het leven in te richten naar eigen overtuiging, om politiek te participeren.

Feteris: ‘De rechtsstaat erkent fundamentele rechten die de minder machtigen beschermen. Dan gaat het niet alleen om minderheidsgroepen, maar ook om het individu, zoals een verdachte in een strafzaak van wie de meerderheid zegt: geef ’m een zo hoog mogelijke straf. Dan is het van belang dat er een onafhankelijke rechterlijke macht is die niet alleen op de publieke opinie afgaat, maar er zorg voor draagt dat de verdachte een eerlijk proces krijgt. Al met al is het belangrijk zuinig te zijn op de onafhankelijke rechtspraak, ze beschermt de democratische rechtsstaat.’

Na de ontmoeting met Malgorzata Gersdorf, zegt hij, kwam bij hem de herinnering aan een liedje van Pippi Langkous boven als hij aan de Poolse machthebbers dacht. ‘Zij zong: “Ik richt de wereld in, wiede, wiede, naar mijn eigen zin.” Nu, we waren natuurlijk allemaal dol op Pippi Langkous, maar het is toch maar beter dat zij niet de premier van Zweden is.’