Hardwerkende consumenten

Het zal me allemaal een rotzorg zijn, ik ga nu eerst lekker lui voor de buis hangen, voetballen kijken, biertje erbij en over een half uur komt de pizzakoerier. Als ze winnen gaan we met de buren nog even op de vuvuzela blazen, en anders, nou dan zien we wel. Dan gaan we naar de Tour de France kijken. Dit, ongeveer, is wat de afgelopen week ongeveer tien miljoen Nederlanders gedacht of tegen elkaar gezegd hebben, volgens de kijkcijfers en de ramingen van de politie.

Waren dat allemaal luiaards? Geen sprake van. De meesten zullen beantwoorden aan het signalement van de hardwerkende Nederlander, die gezonde vrouw of kerel, voor wie hardwerken één woord is geworden. Wie nog gewoon werkt, staat een treetje lager op de maatschappelijke ladder.
Dit stukje gaat over de luiheid. Maar wat is luiheid, bestaat die nog wel? In De avonturen van Baron von Münchhausen komt een koning voor die te lui is om zelf adem te halen. Hij heeft twee lakeien die hem met blaasbalgjes de zuurstof in zijn neus blazen. Gustave Doré heeft het getekend. Zo lui, dacht ik als kind, wil ik niet worden. Japi, de held van Nescio’s De uitvreter heeft het versterven uitgevonden, de dichtste benadering van het totale nietsdoen. Hij vindt de vervulling als hij van de brug in de rivier springt. Lui kun je Japi niet noemen; eerder doodmoe. Luiheid is de zevende hoofdzonde, maar misschien omdat het voorstellingsvermogen van de lexicograaf tekortschoot, of omdat hij zijn lezers niet vertrouwde, heeft hij er een paar halfsynoniemen aan toegevoegd: gemakzucht, traagheid, vadsigheid. Ja, bij die laatste drie kunnen we ons gemakkelijker een voorstelling maken. Maar echt lui? Dat is het totale nietsdoen, als gevolg van een bewuste weigering van iedere bezigheid. De zuivere luiaard heeft consequent nergens zin in. Nescio heeft beschreven wat er dan onvermijdelijk gebeurt.
Dit scenario is hier uitgesloten. We hebben het juist over hardwerkende mensen wier paradoxale levensvervulling het is met miljoenen tegelijk op hun luie reet naar het voetballen te kijken, of in een andere welzijnscategorie met duizenden aan boord van een geweldig cruiseschip te gaan, grote maaltijden te eten, aan de speeltafel te zitten, roulette, baccarat, wat doe je verder op zo’n schip, en dan verzadigd te gaan slapen. Of op een warme zondagmiddag met tienduizenden tegelijk naar de stranden te gaan. In de zon liggen, zwemmen, ijs eten, weer naar huis en dan op de televisie zien dat je in de langste file ooit hebt gezeten. Dit heeft niets met luiheid te maken; het zijn stuk voor stuk vormen van het eigentijdse genieten.
De luiheid is in onze, nu ongeveer een halve eeuw durende, culturele revolutie ten onder gegaan. In de jaren vijftig is de televisie tot het niet meer te vermijden massamedium geworden. De betekenis van die omwenteling wordt in Nederland nog altijd niet goed beseft. In Amerika is intussen een uitgebreide literatuur ontstaan. Baanbrekend zijn Daniel Boorstin met zijn The Image: A Guide to Pseudo-Events in America (1961). Hij is de ontdekker van de celebrity, de mens die beroemd is omdat hij beroemd is. Zoals we hier de Bekende Nederlander hebben. Dan komt Amusing Ourselves to Death van Neil Postman (1985). Neal Gablers Life: The Movie; How Entertainment Conquered Reality (1998) is ook zeer de moeite waard. De meest recente fase wordt beschreven door Chris Hedges in zijn vorig jaar verschenen Empire of Illusion, the End of Literacy and the Triumph of Spectacle. Een reis door de gruwelkamers van het eigentijdse genieten.
Het wezen van dit genieten is dat het de genieter verzadigd achterlaat terwijl hij niets geproduceerd heeft. Deze vorm van leeg geluk is na de introductie van de massatelevisie in Amerika ontdekt, daar in de loop der jaren tot een industrie uitgebouwd en gaandeweg in de rest van het Westen overgenomen. Alles wat op de televisie verschijnt, wordt tot een vorm van showbizz. Om een eenvoudig voorbeeld te noemen: het weerbericht. Oorspronkelijk bedoeld om te weten te komen wat voor weer het morgen is. Nu eerst de vertoning van prachtige foto’s waarop je ziet wat voor weer het geweest is, gevolgd door een conférence waarin de weervrouw/man laat zien tot welke komische strapatsen het weer van morgen kan inspireren.
Zuivere luiheid is zeldzaam en gevaarlijk. Na gedane arbeid tevreden en van voldaanheid of desnoods trots bewust niets doen, niets anders dan een beetje om je heen koekeloeren, in een café met je vrienden kletsen, is een vorm van verdiend loon. Verwar dit weer niet met het kijken naar de lotgevallen van Joran van der Sloot, of het lezen van een interview met de negenjarige Ruben. Dat is hypereigentijds entertainment.