KUNST

He disappeared

Louise Bourgeois

Het museum De Hallen Haarlem presenteert een complete tentoonstelling op basis van één zeer klein werk van Louise Bourgeois (1911-2010) uit 1947. Het is geen sculptuur, het betreft een vrijwel onbekend boekje met negen etsen en negen begeleidende tekstjes getiteld ‘He disappeared into complete silence’. Bourgeois vervaardigde dat na haar aankomst in New York. Het is een weerslag van de nieuwe Amerikaanse ervaring, al is er ook het een en ander te bespeuren van de grotere thema’s die Bourgeois’ werk bepalen, trauma’s uit haar jeugd, de onderdrukking van de seksualiteit. Twee tijdelijke curatoren, Arnisa Zeqo en Laurie Cluitmans, hebben dat kleine, maar krachtige werk genomen als beginpunt voor een tentoonstelling met een keuze uit de collectie van het Haarlemse museum (Charles Atlas, Sven Augustijnen, Tracey Emin) gevoegd bij een pakket werken van elders, van bijvoorbeeld Carol Bove, James Lee Byars, Tacita Dean en Francesco Vezzoli. Volgens de curatoren staan alle werken in een relatie tot de beelden en woorden van Bourgeois, maar er zijn ook onderlinge verbanden, 'een familiegelijkenis’ zogezegd. Nu worden dat soort thematische tentoonstellingen wel vaker gemaakt, en het succes lijkt mij vooral af te hangen van het talent van de samenstellers om ook echt een eigen verhaal te willen vertellen, en niet alleen te vertrouwen op de samenhang die gemakkelijk wordt verondersteld omdat die dingen nou eenmaal bij elkaar zijn gezet, of gehangen. Te vaak vervalt zoiets in flauw beeldrijm, een voor de hand liggende historische connectie of (erger) een diepe conceptueel-filosofisch-literaire overeenkomst, die niet in kort bestek te construeren is, en de kijker boven de pet gaat.
'He disappeared…’ slaagt, vind ik, in het voelbaar maken van een onderlinge relatie. De tekstjes ademen absurditeit, miscommunicatie en vervreemding, iets tussen Kafka en Charles Bukowski in. Een man vertelt een verhaal, maar zo snel dat niemand hem verstaat. Een veteraan wordt doof, en laat een nieuw gehoorgat boren. In dat genre past zonder moeite de mooie film van Francesco Vezzoli, The End of the Human Voice (1971), waarin een vrouw (Bianca Jagger) een wanhopig telefoongesprek voert met haar ex-geliefde. Daarin passen ook de prachtige fotogravures van Tacita Dean, The Russian Ending, gebaseerd op oude ansichtkaarten van rampen, oorlogen en ongelukken - die beide kunstwerken hebben iets van geleden leed, van wanhoop, iets noirs. Maar even goed begrijp ik de keuze voor de grote kleurenfoto’s van Zarina Bhimji, waarop verweesde gebouwen in Oeganda te zien zijn, het land waaruit de fotografe ooit door Idi Amin werd verdreven: beelden van een jeugd die nooit heeft plaatsgehad.
Eenmaal geprikkeld in het zoeken naar een verband met die kleine werkjes van Bourgeois wordt de bezoeker zelf ook curator. Nieuwsgierigheid werd gewekt, althans bij mij, associaties komen vlot op gang. Ik merkte dat ik allerlei kunstenaars of werken begon te bedenken die er wat mij betreft óók bij hadden gemogen. Iets van David Lynch, misschien, of van Rauschenberg, of Paul Auster, of Kienholz. Daarin schuilt een compliment aan de samenstellers: een goed verhaal, elegant gebracht, met verrassende keuzes, zonder poeha. Kom daar maar eens om.

He disappeared into complete silence: rereading a single artwork by Louise Bourgeois.
De Hallen Haarlem, t/m 4 december. www.dehallen.nl