Onderzoek naar genderrollen bij Marokkaanse jongeren

Heimelijk gedoe voorkomen

Ouafila Essayah onderzoekt de veranderende verhoudingen tussen Marokkaanse jongens en meisjes.

ER ZIJN STEEDS meer ambitieuze, studerende jonge Marokkaanse vrouwen in Nederland. Volgens Ouafila Essayah, junior onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut en de VU, zijn zij bezig met een inhaalslag, die in toenemende mate traditionele man-vrouwverhoudingen - de man als kostwinner in het buitendomein en de vrouw als moeder in het binnendomein - onder druk zet.Hoogopgeleide jongeren bevinden zich in het sterkste spanningsveld. Hun ouders zijn veelal laagopgeleid, terwijl de jongeren zelf een enorme sociale en intellectuele groei doormaken. Wat zijn de verwachtingen van deze jongste generatie met betrekking tot hun toekomstige partner?
In haar afstudeeronderzoek uit 2007 naar de beleving van man-vrouwverhoudingen onder hoogopgeleide Marokkaanse jongeren in Nederland oefent Essayah kritiek uit op het afbakenen van groepen op basis van cultuur, afkomst of godsdienst: ‘Wat me irriteerde is dat cultuur of religie in veel onderzoeken als alles verklarend werd gezien voor genderverschillen. Ongelijkheid tussen mannen en vrouwen is echter een universeel verschijnsel.’
Wat is de grootste verandering in de man-vrouwverhoudingen bij Marokkaanse jongeren?
'Met name voor meisjes is er veel veranderd. Steeds vaker betreden jonge Marokkaans-Nederlandse vrouwen het buitendomein. Zij studeren en ontwikkelen zich meer dan ooit. Opvallend is dat meisjes door hun ouders enorm gepusht worden om te studeren. Ouders zijn ervan doordrongen dat studie meisjes onafhankelijkheid geeft en bescherming biedt in het huwelijk. Vroeger ontleenden vrouwen hun status aan het huwelijk. Opleiding is een nieuwe waarde geworden, waaraan je als vrouw status kunt ontlenen. Bovendien biedt een studie vrouwen de mogelijkheid om zich met een reden, dus zonder dat hun zedelijkheid in gevaar komt, in het buitendomein te bewegen. Ze gebruiken studie zelfs als legitimatie om andere vrijheden te genereren: op kamers wonen of in het buitenland studeren. De kennis van de buitenwereld geeft hun een betere onderhandelingspositie: ze vragen niet, ze delen mee. Bij de man treden minder grote veranderingen op. Mannen studeren ook steeds vaker, maar zij waren al actief in het buitendomein.’
Kijken jongens en meisjes op dezelfde manier naar deze veranderingen?
'Beiden zijn toe aan een herstructurering van de gangbare genderverhoudingen, maar ze weten daar nog geen vorm aan te geven. Trouwen wordt met name door de omgeving nog steeds als statusverhoging gezien, maar in de partnerkeuze zijn jongeren relatief vrij. Tegelijkertijd kijkt de omgeving wel over de schouder mee en willen jongeren ook hun goedkeuring. En hoewel de vrouw zich tegenwoordig in het domein van de man beweegt, vermijdt ze uit angst voor mogelijk misbruik en eerverlies de omgang met mannen. Er wordt dus niet met de andere sekse gecommuniceerd.’
Hoe leren ze elkaar dan kennen?
'Omdat het huwelijk voor de omgeving wel degelijk van belang is, kiezen meisjes ervoor om iemand in het geheim te leren kennen. Het is zaak een potentiële kandidaat zo snel mogelijk aan een lijst strikte criteria te onderwerpen, om degenen zonder serieuze intenties uit te kunnen sluiten en zich in te dekken tegen loze beloftes. Er heerst een zekere angst om vrijheid te verliezen binnen het huwelijk. In de tussengeneratie kregen veel vrouwen uiteindelijk toch de zorgtaken toebedeeld en werden zij beperkt in hun ontwikkeling. Mannen voelen zich in het nauw gedreven door dit veeleisende wensenpakket.’
Hebben jongeren zelf suggesties om dit proces te versoepelen?
'Jongeren stellen een verlovingsperiode voor. Onder toezicht van hun ouders kan dan kennisgemaakt worden. Ze wenden daarbij een islamitisch principe aan, dat zegt dat je tijdens deze periode nog “nee” kunt zeggen tegen de mogelijke partner. In toenemende mate lijken jongeren religieuze regels te hanteren om hun vrijheden en mogelijkheden uit te breiden. De culturele regel zegt daarentegen dat een afgeblazen huwelijk de zedelijkheid van de vrouw schendt.’
Is er dan daadwerkelijk iets veranderd in de traditionele genderrollen? Is een tijdelijk dubbelleven de enige verworvenheid?
'Het dubbelleven is onderdeel van een transitie. De genderverhoudingen zijn zeker veranderd, maar met name vrouwen ervaren nog een rollenconflict. Zij willen werken en verdienen hun eigen geld, iets wat de islam hen expliciet toestaat, maar positioneren zich niet als kostwinner, omdat dat kan afdoen aan de status van hun man. Vrouwen anticiperen op hun voorgevoel dat door hun ambities de mannelijkheid van de partner gekrenkt kan worden.’
Maar kun je als vrouw dan daadwerkelijk voor een ander leven kiezen of krijg je gewoon een dubbel takenpakket?
'De omgeving mag niet denken dat de vrouw de lakens uitdeelt. Vrouwen gaan zich daarom extra op het moederschap focussen in plaats van hun overwegingen aan de man voor te leggen. Ze proberen zich aan alle facetten te conformeren maar zoeken geen dialoog. Mannen zijn veel nuchterder. Die vinden het ogenschijnlijk normaal dat tweeverdieners de kosten delen, omdat ook de vrouw de gelegenheid moet krijgen om zich te ontwikkelen. Tegelijk vinden ze dat de vrouw de zorgtaken op zich moet nemen omdat ze dat biologisch gezien beter zou kunnen. Mannen willen best “meehelpen”, maar redeneren dat het de vrouw is die een extra rol op zich wil nemen.’
Is er nog reden tot optimisme?
'Ja. Jonge hoogopgeleide Marokkanen zoeken naar legitieme redenen voor verandering, dat gaat geleidelijk. In Nederland was sprake van een eerste, tweede en nu zelfs derde emancipatiegolf. Bij Marokkaanse jongeren voltrekt dat proces zich binnen één generatie! Je kunt niet verwachten dat dat in een keer goed gaat. Culturele en religieuze regels worden vaak op één hoop gegooid. Religie wordt vaak als onderdrukkend gezien, maar veel meisjes voeren diezelfde religie juist aan als legitimatie om kennis op te doen en dus meer te mogen. Het is voor hen een manier om te emanciperen, omdat de islam mannen en vrouwen aan gelijke regels onderwerpt.’
Wat moet er naar uw idee gebeuren?
'In de praktijk communiceren jongens en meisjes nauwelijks, maar ze blijken grotendeels dezelfde wensen te hebben. Ze zoeken een hoogopgeleid persoon, een discussiemaatje dat bekend is met de principes van de samenleving. Er zouden daarom discussiebijeenkomsten moeten ontstaan, waar ouders en jongeren in openheid over ontwikkelingen van nu praten. Er moeten nieuwe regels worden gemaakt, om heimelijk gedoe te voorkomen. Als ze geen oplossing vinden, leidt dat geheid tot problemen in de toekomst.’