Televisie

Hell’s kitchen

Jiska Rickels werd ‘vegetarisch’ na het zien van Unser täglich Brot (2006) van Nikolaus Geyrhalter. Ik was het al, en de weekhartigheid die daaraan ten grondslag ligt weerhield me destijds van kijken naar dit bekroonde meesterstuk.

Medium demonstratie moskou 1dec 2

Wel zag ik recent Smakelijk eten! van Walther Grotenhuis (Holland Doc, Ikon) en nam me, onverdraaglijk maar onvermijdelijk braaf, voor geen Keniaanse boontjes meer te eten. Die genadeloze boycot is niet goed voor de talloze vrouwen die ze op gigantische bedrijven verwerken, maar dat het schaars wordende Keniaanse water in die groente belandt en hier geconsumeerd wordt, ten koste van de armste Kenianen, dat lijkt ernstiger. Natuurlijk wist ik daar al van uit andere media, net als van soja-ontbossing in Brazilië en mangrove-vernietiging in de Filippijnen voor industriële garnalenkweek (ook in Smakelijk eten!) - maar beelden van een uitgedroogde rivierbedding en stervend vee hebben meer impact dan letters die het woord rivier vormen. Die impact hadden ze ook op twee Hollandse supermarktmannen die met Grotenhuis over waterloos landschap vlogen, maar al zouden die zich bekeren: aandeelhouder en consument winnen.
Rickels’ vegetarisme kwam tot me dankzij de televisie. Want Idfa is ook een zegen voor wie niet naar Amsterdam kan komen. Legio kwaliteitsdocumentaires vertonen de publieken voorafgaand aan en tijdens het festival; en de VPRO brengt mooie randprogrammering in drie gesprekken van Daphne Bunskoek met gerenommeerde makers, Idfa 3D: Mads Brügger, Jiska Rickels en Steve James. Over oeuvre, methoden, inspiratiebronnen. Bij Rickels fragmenten uit eigen werk (Four Elements), maar ook uit dat van filmers die haar inspireren: De Putter, Tarkovski, Geyrhalter, Wenders. Ze meed het begrip ‘spiritueel’, maar dat drong zich op, tegelijk met het besef dat die term ten onrechte besmet is door de maffia van de zweefkitsch. Geyrhalter werd ook geïnterviewd. En legde uit waarom er in zijn vermaarde film juist geen interviews zaten. Hij wil plekken toegankelijk maken waar je anders niet komt, die letterlijk groot in beeld brengen en niet inzoomen: de kijker moet de details kiezen (wat op bioscoopdoek natuurlijk beter lukt dan op beeldscherm). De kijker moet antwoorden zoeken en ze niet van de maker verwachten. Precies dat geven van antwoorden is Grotenhuis vanwege Smakelijk eten! verweten. Die film zou te expliciet en eenzijdig zijn. Met alle respect voor beeldkunstenaars als Rickels en Geyrmacher en met alle begrip voor kritiek op werk van Michael Moore, Grotenhuis’ film lijdt nauwelijks aan demagogie, zet aan tot denken en soms dus daden.
Op komst een andere Ikon-documentaire. Jan Jaap Kuiper maakte in 2008 Pjotr, indrukwekkende afstudeerfilm over een Goelag-slachtoffer. Weinig voor de hand liggend voor een jonge Hollandse filmer, maar het fundament werd gevormd door brieven die de overgrootvader van Kuipers’ Russische vrouw uit Oeral-kampen had geschreven. Nu komt het echtpaar met een nieuwe 'Russische’ film. Over zwangere Sasha, ex-drugsverslaafde, die met een aantal lotgenoten strijdt voor de beschikbaarheid van medicijnen tegen hiv. De Engelse titel van de film is al veelzeggend: Sinners’ Disease. Publieke opinie ('moet ik betalen voor hun immorele leefstijl?’), autoriteiten (ministerie van Gezondheid koopt te weinig en te laat medicijnen en bestrijdt hiv-verspreiding vooral door het propageren van sport (!); voorzitter vereniging ter bescherming van kinderrechten zonder blikken of blozen: 'Het virus bestaat niet, de ziekte bestaat niet’). Het is gruwelijk. Een geweldige actiefilm over dapper actievoeren. Maar wapen u vast tegen een kettingrokende zwangere heldin.

Idfa 3D, Steve James. VPRO, vrijdag 25 november, 23.15 uur, Nederland 2. De gesprekken met Rickels en Mads Brügger (The Ambassador) via Uitzending gemist. Smakelijk eten! is helaas niet meer te zien via de Holland Doc-site. Jan Jaap Kuiper, Katja Sokolova, Sasha: Hiv in Rusland (Sinners’ Disease). Ikon, maandag 28 november, 23.00 uur, Nederland 2