Helmut Kohl 3 april 1930 – 16 juni 2017

De reus uit de Palts, een monument van de Duitse geschiedenis, wist als geen ander hoe belangrijk verbindingen in de politiek waren. Maar uiteindelijk raakte hij erin verstrikt.

Voormalig bondskanselier Helmut Kohl baseerde zijn macht op Seilschaften. Het is een begrip uit de bergsport: een Seil, een touw, verbindt de bergbeklimmers met elkaar. ‘Zo werkt het ook in de politiek’, zei Kohl. ‘Als de eerste boven komt, zijn ook de anderen hoger gekomen.’ Vanaf 1969, het jaar waarin hij minister-president van Rijnland-Palts werd, wist Kohl getrouwen om zich heen te verzamelen. Kohl heerste streng: hij bestrafte en beloonde.

De cduvan de deelstaat was gezapig en ingedut; Kohl wist zijn partij wakker te schudden. Hij voegde hogescholen samen, bouwde wegen en loodste de eerste wet voor kinderopvang door het parlement. In een zwart notitieboekje hield hij de standpunten van voorstanders, tegenstanders en twijfelaars bij. Zo ontstond het ‘systeem Kohl’. Mediabonzen en managers sloegen voor hem op de trommel; wie in de eigen partij twijfelde werd op een zijspoor gerangeerd. ‘Kohl heeft geluk, maar hij stimuleert het ook’, schreef Der Spiegel toen hij eenmaal bondskanselier was. ‘Hij laat niets aan het toeval over. Achter zijn succes zit een systeem – en slechts één man beheerst het: Kohl.’

Aan de vooravond van de val van de Muur bracht Kohl een onopvallend bezoek aan de ddr. Hij wilde weten wat er in de bevolking omging. In 1989 verraste hij vriend en vijand met zijn tienpuntenplan voor de hereniging. Zelfs zijn eigen minister van Buitenlandse Zaken, Hans-Dietrich Genscher, wist van niets. ‘Mijn doel is, als het historische uur het toestaat, de eenheid van Duitsland’, verkondigde Kohl voor de jubelende bevolking van Dresden.

De schrijver Günter Grass protesteerde: was de Duitse deling niet de straf voor Auschwitz? De Engelse premier Margaret Thatcher en de Franse president François Mitterrand uitten hun zorgen. Een groot Duitsland zou het machtsgewicht in Europa doen verschuiven. In Nederland verschenen karikaturen van Helmut Kohl met een stalen helm.

Kohl handelde snel in het beslissende jaar 1989. Hij verzekerde de Amerikaanse president George Bush dat een herenigd Duitsland lid van de Navo zou blijven. Hij reisde naar Michail Gorbatsjovs datsja en beloofde vijf miljard Duitse mark voor de kwakkelende Russische economie. Mitterrand stelde hij een gezamenlijke Europese munt in het vooruitzicht. ‘In een paar minuten wist hij voor een hartelijke sfeer te zorgen’, zei persoonlijk medewerker Horst Teltschik over de buitenlandse bezoeken van zijn chef. Enkel Iron Lady Thatcher liet zich bij een bezoek aan de Palts – naar verluidt met veel wijn en Saumagen (gevulde varkensmaag) – niet vermurwen.

De Nederlandse minister-president Ruud Lubbers plaatste kanttekeningen bij een snelle eenwording. Een internationaal congres moest over de toekomst van Duitsland beslissen. Aan dat congres zou ook Nederland deelnemen. Kohl zal de naam van Lubbers in zijn zwarte boekje hebben opgeschreven. Toen Lubbers later probeerde voorzitter van de Europese Commissie te worden, sprak Kohl zijn veto uit.

‘Achter zijn succes zit een systeem – en slechts één man beheerst het: Kohl’

De eenheid kwam er, met de D-mark voor heel Duitsland. Tegen alle adviezen in besloot Helmut Kohl dat de inwoners van de ddr hun geld 1:1 konden inwisselen voor de D-mark. ‘Weet u, ik ben politicus en neem politieke besluiten. U bent econoom.’ Nog dezelfde dag liet de Tagesschau jubelende Oost-Berlijners voor bankloketten op de Alexanderplatz zien.

Het waren Kohls beste jaren. Met een brok in zijn keel zong hij samen met Willy Brandt in Berlijn het Duitse volkslied. Duizenden Oost-Duitsers juichten Kohl toe zodra zijn reusachtige gestalte oprees van de voorstoel van zijn Mercedes. Kohl won de verkiezingen van 1990 en werd kanselier van het verenigde Duitsland.

Europa lag Kohl na aan het hart. Met president Mitterrand ontstond een hechte politieke vriendschap. In interviews beschreef Kohl de weg van Duitsland van 1945 naar een vreedzaam Europa. Vaak begon hij dit verhaal met de lange voetmars die hij als scholier had afgelegd door een kapotgeschoten Duitsland. De provinciaal uit de Palts was een reus op het Europese toneel.

In eigen land keerde het tij. Al een jaar na zijn succesvolle campagne van 1990 werd Kohl in Halle met eieren bekogeld. Terwijl Europese landen dichter naar elkaar toe groeiden, bleken de verschillen tussen Besser-Wessis (arrogante West-Duitsers) en Jammer-Ossis (klagende Oost-Duitsers) groot. Duitsland ging gebukt onder de last van de hereniging en gold als de ‘zieke man van Europa’, met een starre arbeidsmarkt. De kanselier van de eenheid werd de kanselier van het aussitzen (uitzitten). In 1998 liet de cdu hem voor het laatst campagne voeren, tegen beter weten in. Het systeem Kohl maakte plaats voor Medienkanzler Gerhard Schröder, die met vriendelijke woorden zijn voorganger in een museum plaatste: ‘U heeft grote prestaties verricht. De Duitsers zullen u niet vergeten.’

Vanaf dat moment had een leven met eredoctoraten en het schrijven van memoires kunnen beginnen. Maar Kohls Seilschaften hadden een duistere kant. Kohl was op de hoogte van zwart geld dat de cdu-partijkas had gespekt. Hij weigerde de gulle gevers te noemen en beriep zich op zijn erewoord. Het kostte hem het erevoorzitterschap van zijn partij. Een persoonlijke tragedie was de zelfmoord van zijn vrouw Hannelore in 2001. Ze leed aan een zeldzame lichtallergie.

De laatste jaren was Helmut Kohl, die na een val van een trap in een rolstoel kwam te zitten, aanwezig bij verschillende herdenkingen. Zijn laatste openbare optreden was de onthulling van een postzegel met zijn afbeelding. Angela Merkel was erbij. Gedurende zijn lange loopbaan had Kohl een fijne neus voor politiek talent. Maar dat Kohls Mädchen zou uitgroeien tot de meest invloedrijke vrouw in Duitsland en Europa zal hij niet hebben vermoed.