Heeft de christen-democratie nog toekomst?

Herbronnen is voor bejaarden

Donderdag 13 september 2012, het is iets voor middernacht. Bij het tv-programma 1 voor de verkiezingen is Frits Wester aangeschoven om de verkiezingsuitslag van de avond ervoor te becommentariëren. Het gesprek komt op de grote nederlaag van het CDA. Wester, zelf voormalig CDA-voorlichter (weten we dat nog?), trekt gretig van leer. ‘De christen-democratie als stroming telt niet meer in Nederland. Het CDA zoekt er steeds naar, nieuwe woorden, nieuwe waarden, en dan weer herbronnen… Het is over.’ Gastheren Van den Brink en Knevel knikken amechtig. Vier dagen later zit erkend CDA-kenner Pieter Gerrit Kroeger aan dezelfde tafel. De stemming is zo mogelijk nog somberder. Kroeger noemt de uitslag (van 21 naar dertien zetels) een ‘normale’, waar zijn partij aan zal moeten wennen. In het sterk verstedelijkte en geseculariseerde Nederland is voor een groot CDA geen plek meer. Tien à twaalf procent van de stemmen, meer zit er volgens hem niet meer in.

Medium dga 101007 cda large

Profielloos

En dus is het op termijn gedaan met de christen-democratie. Of niet? Al langer worden de middenpartijen dood verklaard, en reppen opiniemakers van een ‘beweging naar de flanken’. Zie Marijnissen, zie Wilders. En was er niet de G500 die de middenpartijen van binnenuit wilde hervormen? CDA, PvdA en in mindere mate de VVD - dáár moest de boel op de schop. Niet in de laatste plaats omdat ze de laatste jaren uitblinken in ideologische onzekerheid. In het vorig jaar verschenen boek De nieuwe democratie (2012) merkt socioloog Willem Schinkel op dat CDA en PvdA zich de laatste jaren tot commissies hebben gewend 'die moeten nadenken over de vraag waar de partij in hemelsnaam voor staat’.

Evident verschil met PvdA en VVD is dat de christen-democraten twee verkiezingen op rij verloren hebben, en in een aanzienlijke identiteitscrisis beland zijn. Een hele trits rapporten zag het levenslicht. De laatste keer was afgelopen najaar, toen Ton Rombouts de verkiezingscampagne analyseerde. Niet onpoëtisch vatte hij de kladderadatsj samen in drie O’s: onduidelijkheid, onenigheid en onbekendheid. Het CDA-profiel was 'flets, vlak en kleurloos’ geworden, zeg maar gerust profielloos. Ondanks het charmeoffensief van lijsttrekker Buma was het de kiezer niet duidelijk geworden waar de partij voor stond. Zo'n conclusie geeft te denken. Wie kan nog uitleggen waarom het CDA op het stemformulier staat? Wat is dat, een christen-democraat? Ja: Lubbers, Hirsch Ballin, noem ze maar op. Die kennen we. Maar wie is het gezicht in, laten we zeggen, 2030. De uitgangspositie, dertien zetels, is geen gemakkelijke. Je moet er maar zin in hebben, als politiek betrokken jongere. Wie durft?

Een ledendingetje

Een van de nieuwe namen zou zo maar Arrie Vis (23) kunnen zijn. Vis was tot voor kort voorzitter van jongerentak CDJA, en geeft deze zomer het stokje over. In een Utrechts café zet hij uiteen waarom er van een ideologische crisis geen sprake is. 'Vaak wordt er gezegd: het CDA moet zichzelf opnieuw uitvinden. Herbronnen. Ik geloof daar niet in. “Herbronnen” als woord is vooral populair bij de oudere generatie. Zij denken aan de jaren negentig, toen het CDA ook een crisis doormaakte. Toen heeft dat gewerkt, met Balkenende als resultaat. Dus denken ze: dat moeten we weer doen.’ Volgens Vis, geboren in Alphen aan de Rijn, en in het dagelijks leven onder meer burgerraadslid in een Rotterdamse deelgemeente, zit het met de partijbeginselen wel goed. 'Mensen moeten eerst voor elkaar zorgen, daarna komt pas de overheid - dat is altijd onze boodschap geweest.’

Misschien heeft de samenwerking met de PVV aan die boodschap afgedaan? Onzin, riposteert de CDJA-frontman. Hij stemde voor de gedoogconstructie, en noemt de toenmalige ophef een 'ledendingetje’. De gemiddelde kiezer zit er niet mee. 'Toen we met de LPF gingen regeren, zeiden veel leden ook: doe het niet! Zoiets speelt op de korte termijn heel erg. Tien jaar later is iedereen het vergeten.’ Een CDJA'er vat het treffend samen: 'CDA-leden lezen Trouw, de kiezers De Telegraaf.’ Maar er zijn ook andere geluiden. Het rapport-Rombouts constateerde dat de gedoogconstructie voor 'verdeeldheid’ zorgde, en 'mensen beschadigd’ heeft. Jeljer Bouma, 24 jaar oud en bestuurslid van het CDJA in Friesland, schrijft dat zijn band met de partij door de samenwerking een grote deuk heeft opgelopen, zodat hij overwogen heeft niet op het CDA te stemmen. Vis’ opvolger, Julius Terpstra (24), spreekt van een zwarte bladzijde in de partijgeschiedenis.

Hippe woorden

Over de kernwaarden kennen de jonge CDA'ers geen twijfel. Ze sommen op: een sobere verzorgingsstaat, gespreide verantwoordelijkheid en 'een overheid die tussen de mensen staat’. Een aantal heeft het over 'immateriële waarden’, waarbij het volgens CDA-lid Rens Dietz (24) gaat om opvoeding, veiligheid en 'prettig samenleven’. Of rentmeesterschap, nog zo'n sacraal beginsel. CDA'ers, jong en oud, willen niet dat eraan getornd wordt. Nieuwe, hippe vertalingen zijn uit den boze. Voorzitter Vis: 'Neem de commissie-Geel. Die zei: “Rentmeesterschap, daar maken we duurzaamheid van, en goed voor de aarde zorgen.” Hup, de helft van de leden in de gordijnen, onder wie ikzelf. Want rentmeesterschap is meer dan alleen duurzaamheid, het betekent ook solide overheidsfinanciën.’

Meer dan een ideologische crisis zien de jongeren een crisis in kiezersvertrouwen. Kwestie van image building. Opnieuw Vis: 'We hebben onszelf kapot geregeerd. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er maar drie kabinetten geweest waar we niet bij zaten, en dat is inclusief Rutte II. We hebben inmiddels zo vaak water bij de wijn gedaan, dat mensen denken: het CDA draait toch wel bij.’ En niet zonder reden. Tijdens de campagne nam Buma plotseling afstand van de zogeheten langstudeerboete. Dodelijk voor het vertrouwen, aldus Vis. Een ander voorbeeld is Europa. Een 22-jarige CDA'er die anoniem wil blijven, hekelt de zwabberende koers van Buma. 'Voor de verkiezingen uitgesproken pro, na de verkiezingen krabbelt hij terug’.

Van rupsen en vlinders

Voorheen zou de partij met een dergelijke koerswending zijn weggekomen. Besturen vereist flexibiliteit - kiezers begrijpen dat. Maar besturen is er niet meer bij voor het CDA, en dat is iets nieuws. Tweede-Kamerlid Eddy van Hijum stelde onlangs in Trouw: 'Een probleem van het kabinet is niet automatisch ons probleem. Daar heb ik wel aan moeten wennen.’ Meedenken en oplossingsgerichtheid zijn stevig verankerd in de partijcultuur, het voeren van een harde principiële koers is dat niet. Actief CDJA'er Daan de Vries (22) onderkent dat de partij zich vaak in technocratische rookgordijnen hult. De focus ligt, zo schrijft hij, 'op het technisch behandelen van beleidsvraagstukken. Ook al handelt het CDA naar bepaalde kernwaarden, dan nog wordt dit niet zo uitgelegd.’

De oplossing ligt voor de hand: hard oppositie voeren. Bij de onderhandelingen over het woonakkoord lukte dat. Fractievoorzitter Buma zocht en vond de confrontatie, waarna het kabinet zich tot de sociale partners moest wenden. Maar of het voldoende is om de kiezer terug te winnen? In februari nam Buma het manifest Van rups naar vlinder in ontvangst, opgesteld door een handvol lokale CDA-afdelingen. Het moet aanzetten tot een transformatie van het CDA van - jawel - een 'rups’ naar een 'vlinder’. Hoewel de conclusies op een smalle basis rusten (slechts 450 Nederlanders werden geënquêteerd), zijn de adviezen vrij reëel. Onder 'houding’ schetst het manifest de noodzaak om van het nationale, Haagse (rups) naar het regionale niveau (vlinder) te bewegen. Schaalvergroting en centralisatie van overheidstaken moeten worden tegengegaan. Het is een sentiment dat ook onder jongeren gehoor vindt. Volgens Jeljer Bouma zou 'het CDA nooit met het plan zijn gekomen om drie provincies samen te voegen’.

Ruimte bij de Polen

De meeste aandacht trok het manifest met zijn oproep om de christelijke 'C’ anders in te vullen, of zelfs helemaal te schrappen. Tweederde van de ondervraagden zei de C overbodig te vinden. Daar gaan we weer, moeten veel partijleden gedacht hebben. Weer die vermaledijde, platgetreden C. Remco van Mulligen (31), journalist en christendomspecialist, publiceert dit najaar samen met Ewout Klei een boek over confessionele politiek. Hij beaamt dat de verdeeldheid een groot probleem is. 'Er is een groep die de C invult als conservatisme (Hans Hillen), of communitarisme (Balkenende). Maar er zijn er ook die daar liever compassie van maken, zoals Ruth Peetoom.’

Arrie Vis heeft een vierde oplossing. Volgens hem moet het CDA 'appelleren aan een gevoel van religie’. Op die manier kan het nieuwe groepen kiezers aanspreken. 'Het percentage dat zegt christelijk te zijn, is sterk afgenomen. We moeten die ontwikkeling niet dramatiseren. Balkenende haalde op zijn hoogtepunt 44 zetels. Denk je dat die stemmers allemaal christelijk waren?’ Vis ziet kansen genoeg: 'Je hebt tegenwoordig een miljoen moslims, en mensen uit de migrantenkerken. Of neem de Polen, waar het Westland vol mee zit. Die mogen straks stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen. In de steden is bij hen veel winst te behalen.’

Hij zal hard nodig zijn, de Poolse kiezer. Bij de laatste verkiezingen kwam de partij in Amsterdam, Utrecht en Rotterdam uit op een magere drie à vier procent van de stemmen, tegen een landelijk gemiddelde van ruim acht. Volgens de 21-jarige Marlien Ligtenberg, bestuurslid bij het CDJA in Utrecht, heeft de christen-democratie juist de moderne stadsbewoner veel te bieden: 'In de stad is de individualisering het grootst’, zo schrijft ze. 'Dat maakt veel mensen eenzaam. Juist een CDA-waarde als betrokkenheid bij elkaar kan mensen dan aanspreken’.

Onduidelijkheid en vertrouwen

In tegenstelling tot ChristenUnie en SGP willen de christen-democraten ook niet-christenen aanspreken. Dat verklaart ten dele de spagaat: een al te specifieke uitwerking van de C zou de ongelovige kiezer tegen de borst kunnen stuiten. Onduidelijkheid wordt dan vanzelf een pre. 'Onze kernwaarden zijn geënt op de bijbel’, aldus Julius Terpstra. 'Ze komen voort uit een christelijke traditie. Wie zich daarin kan vinden is welkom’. Historicus Van Mulligen ziet het debat over de C als een lang proces. 'De christen-democratie wordt, gedwongen door de ontkerkelijking, al decennialang steeds minder christelijk’, zo betoogt hij. 'In de steden is men grotendeels niet meer gelovig. Het CDA moet dus een manier vinden om die groep aan te spreken zonder daarbij een beroep te doen op de christelijke bron.’ Spreken van een onomkeerbare ontwikkeling, zoals Kroeger en Wester doen, gebeurt volgens hem al langer. 'Het denken over het christendom is vaak ingegeven voor doemdenken of wensdenken. Christenen zitten te somberen. Niet-christenen juichen het proces toe.’

Uiteindelijk, zo vermoedt historicus en opiniemaker bij JOOP.nl Ewout Klei, zal de partij van de politieke kaart verdwijnen, 'al mogen we wonderen niet uitsluiten’. Tot die tijd is het zaak om een conservatieve koers te varen: 'Een degelijke conservatieve koers naar analogie van de CHU (Christelijk-Historische Unie), niet de militant conservatieve koers van SGP en PVV.’ Voorzitter Vis ziet dat anders. 'Ik vind dat de partij een progressieve koers moet varen, in de richting van D66. Denk aan de gekozen burgermeester - daar ben ik ook voorstander van.’

Eén ding weten de jonge christen-democraten zeker: de partij komt er weer bovenop. Ze wijzen op Samsoms kunstje met de PvdA. Met een aansprekend gezicht en een strakke campagne kan elke partij zomaar dertig zetels halen, ook het CDA. Maar of Buma daarvoor de juiste man is? Jongeren noemen hem degelijk en integer, maar weten niet of hij nieuwe kiezers kan trekken. CDJA'er Bert-Jan Butijn meent dat hij 'zijn tanden meer mag laten zien in het debat’. Volgens Vis is Buma te veel een bestuurder, en moet Kamerlid Sander de Rouwe op termijn de leiding krijgen. Aan het slot van het interview vraag ik de jonge Alphenaar naar de toekomst. Heeft hij vertrouwen in de christen-democratie? Vis is even stil. 'Het gaat er niet om of ik er vertrouwen in heb’, zegt hij dan. 'De man op straat moet er vertrouwen in hebben. Daar gaat het om.’


Jenne Jan Holtland (1989) is student en freelance journalist. Volg hem via @jjholtland, of jjholtland.nl


Beeld: Gorilla