Herdenkingsaandrang film

In de advertentie wordt 2 Minuten Stilte a.u.b. van Heddy Honigmann omschreven als de opvolger van Het ondergronds orkest, en dat zou je op het verkeerde been kunnen zetten. Na de meeslepende verhalen van Peruviaanse taxichauffeurs en de hemelse muziek van vluchteling-muzikanten in Parijs een volgende episode van het wereldomspannende verhaal van het ondanks alles overleven van de humaniteit? Maar Honigmann stortte zich voor haar nieuwste film niet in het hectische verkeer van Lima of in de kleurrijke ondergrondse van Parijs, ze bleef in een kraakhelder Nederland. Haar nieuwe film gaat over zoiets onbestemds als het ‘4 mei-gevoel’. Daar kan iedereen zich wel iets bij voorstellen, al zal het weinigen lukken om daar in ongezwollen taal iets over te zeggen. Honigmann lijkt zich te hebben voorgenomen om dat middels eenvoudige documentaire beelden nu eens wél te doen. In feite komt het erop neer dat ze gewoon laat zien wat er op 4 mei gebeurt.

Ja, er is het ceremonieel op de Dam en de Waalsdorpervlakte, maar er is meer. Vele kleine herdenkingen op vele kleine plaatsen. De onmogelijkheid om tijdens die specifieke twee minuten op die verschillende plaatsen te zijn, heeft Honigmann effectief opgelost door diverse reportageploegen het land in te sturen. Alsof het een geheel live opgenomen 8 uur-journaal moest worden. Maar anders dan bij zo'n live-reportage heeft ze de tijd genomen om de diverse impressies zorgvuldig te rangschikken. Dan blijkt dat als je vele eenvoudige en ogenschijnlijk weinig ambitieuze beelden achter elkaar plaatst, er toch iets complex kan ontstaan. Dat je toch in de buurt van dat onbestemde kan komen.
Door de macht van de montage neemt een vrouw die alleen voor de televisie een bordje soep eet op een bepaalde manier toch deel aan dat massaritueel dat door zijn versplintering nergens massaal is. Trouw aan haar werkwijze filmt Honigmann overigens nooit de massa, maar altijd een herkenbaar individu in die massa. In het eerste gedeelte van de film worden die individuen voorgesteld. Bekende en onbekende individuen. Mensen die altijd over de oorlog worden aangesproken, maar ook bijvoorbeeld een schrijvende middelbare scholiere die keurig verwoorde, nette bedenkingen heeft tegen het vanzelfsprekende eigendomsrecht op het herdenken door de generatie die het allemaal heeft meegemaakt. Ook een vrouw die stiekem gaat herdenken omdat haar vader toevallig niet heldhaftig was.
Het is een helder en weinig spectaculair procédé, maar juist door zijn eenvoud en zijn warsheid van valse sentimenten werkt het. Aan het einde van de film valt de stijve en plichtmatige herdenking uiteen in vele verschillende en persoonlijke herdenkingen. Wat ook hielp, is dat de grote emoties buiten beeld zijn gehouden. De tranen die bij de eerste de beste televisie-praatshow zo makkelijk vloeien, zijn buiten beeld gehouden. Vele kleine en oprechte emoties blijken het verhaal veel beter te kunnen vertellen.
De film is iets minder eensluidend en enthousiast door de critici onthaald dan Metaal & melancholie of Het ondergronds orkest. Volgens Hans Beerekamp (NRC) komt dat door de Nederlandse landsaard. De film gaat over een typisch Nederlands ritueel (want er wordt gezwegen en niet bijvoorbeeld luidkeels gejammerd), en Nederlanders zouden niet in staat zijn om hun eigen gedrag tegen het licht te houden. Je zou ook kunnen zeggen dat Nederlanders zich bij uitstek bezighouden met het tegen het licht houden van zichzelf en anderen, en dat daarom ook de dodenherdenking wordt gezien als een stukgepraat onderwerp. Honigmann trekt zich van al die verlichting niets aan en begint gewoon bij het begin en ze laat zien wat mensen doen.
Door dat kijken naar dat doen kon er in de samenhang van de beelden iets duidelijk worden dat misschien bescheiden is, maar in zijn oprechtheid klasse heeft. Het blijkt toch mogelijk iets wezenlijks te zeggen over de doodgedachte herdenking. En het is ook wel eens prettig om zo'n typisch mei-onderwerp in oktober te zien. Dat alleen al maakt de herdenking minder mechanisch. Ronald Ockhuysen omschreef het in de Volkskrant wat plastisch: ‘Zwijgen op 4 mei is voor Nederlanders net zo vanzelfsprekend als gaan plassen bij een verhoogde druk op de blaas.’ Die herdenkingsaandrang blijkt toch niet zo vanzelfsprekend te zijn. Dat heeft Honigmann goed aangevoeld.

  • Bijna was hij het klassieke voorbeeld geworden. Het feit dat zelfs een zeldzaam moedige en mooie film als Taste of Cherry van Abbas Kiarostami in Nederland op de plank blijft liggen, bewijst toch wel dat er iets mis is met de vaderlandse filmdistributie. Gelukkig moeten we op zoek naar een ander voorbeeld. Hij staat op uitkomen.
  • De legendarische Werner Herzog blijft geboeid door gevaarlijke en tragische levens. In Little Dieter Needs to Fly schets hij het portret van een Duitse jongen die koste wat het kost een Amerikaanse piloot wilde worden. Bij zijn eerste vlucht boven Vietnam werd hij al neergehaald, maar kon het aan Herzog navertellen. Alleen in De Balie op 30 en 31 oktober om 23.00 uur.