Film

Herinnering aan de liefde

Film: 9 Songs van Michael Winterbottom

De blik van de kijker is bepalend in 9 Songs, de nieuwe film van Michael Winterbottom. De reden: Winterbottom gebruikt de taal van pornografie in het verbeelden van een seksuele relatie tussen twee jonge mensen. Dat is overigens uniek; nooit eerder is hardporno zo expliciet voorgekomen in een fictiefilm bestemd voor een massapubliek. De vraag is wat Winterbottoms werk onderscheidt van gewone porno. En het antwoord ligt in de mannelijke starende blik, in de male gaze waar de Britse feministe Laura Mulvey in 1975 over heeft geschreven in een nog altijd zeer invloedrijk essay getiteld Visual Pleasure and Narrative Cinema. Haar conclusie: het beeld van de vrouw dient als passief, rauw materiaal ten behoeve van de actieve blik van de man. De vrouw symboliseert het erotische spektakel; zij is de betekenisgever van mannelijke begeerte.

Wat Mulvey omschrijft, is schering en inslag in zowel de ge middelde hardpornofilm als in de normale narratieve cinema. 9 Songs is een fusie van beide. De film is bijzonder doordat Winterbottom het idee lijkt te willen ondermijnen van de vrouw als passief object van begeerte. Het begint als Matt (Kieran O’Brien) in een vliegtuig in de lucht boven Antarctica tuurt naar het landschap beneden. De eindeloze velden van ijs prikkelen zijn herinnering. Hij begint te vertellen over zijn relatie met de mooie Lisa (Margot Stilley). Nu neemt de regisseur het verhaal over. Langzaam onthult Winterbottom hoe de relatie tussen Matt en Lisa vorm krijgt. Als interpunctie in zijn vertelling gebruikt hij liedjes van rockmusici op een festival in Londen waar Matt en Lisa vaak naartoe gaan. Bijzonder effectief is de wijze waarop de regisseur de sensualiteit van een rockconcert, in de vorm van rook, zweet en drank, laat corresponderen met tastbare erotiek. Hij laat zijn camera minutenlang vastleggen hoe Lisa’s huid «voelt» onder de hand van Matt. Of hoe Matt klaarkomt nadat Lisa hem in haar mond heeft genomen.

Hiermee toont de fenomenaal getalenteerde Winterbottom, ma ker van de schitterende science fictionfilm Code 46, aan hoe radicaal hij durft te draaien. 9 Songs raakt de essentie van de filmkunst. Net als bij hardporno is het voyeurisme expliciet aanwezig in de film. Lisa wordt twee keer vastgebonden en geblinddoekt als deel van een seksspelletje. Dit lijkt alle geijkte beelden te bevestigen, maar Win ter bottom compliceert juist de problematiek van de actieve mannelijke blik en de passieve vrouw. Dat doet hij door de camera bij een paar gelegenheden vlak buiten de slaapkamerdeur van Lisa en Matt te plaatsen. De deurkozijnen maken de kijker bewust van zijn eigen voyeurisme. In een scène staat Matt in de deuropening te kijken terwijl Lisa op het bed masturbeert. De blik is onmiskenbaar mannelijk, maar noch Matt noch de kijker is actief. Dat komt door de bedreiging die de vrouw op het bed vormt, die allerminst passief is. Zij is intens met zichzelf bezig – met een vibrator. Haar seksualiteit is individualistisch. En dat maakt haar gevaarlijk. Zij is niet meer de betekenisgever van mannelijke be geerte, zoals Mulvey stelt. Lisa is nu de drager van haar eigen begeerte, het middelpunt van haar eigen erotische spektakel.

Haar bevrijding is verder evident als zij besluit de relatie tijdelijk te verbreken en terug te keren naar Amerika. Voor de mannelijke blik, voor Matt én voor de kijker, blijft zij onbereikbaar. Daarin ligt haar kracht. Wat overblijft – en hierin ligt de ware, kernachtige schoonheid van het werk – is het landschap van Antarctica als meta foor van een herinnering aan de liefde. Ironischerwijs zei zij ooit tegen hem tijdens een vrijpartij: vergeet wie je bent en waar je bent. Natuurlijk deed hij dat, worstelend met zijn passie. Nu, in het vliegtuig boven het witte, weidse land, probeert hij te onthouden. Hij herschept haar in zijn geest; hij probeert het ijs te decoderen zodat hij haar kan terugvinden. Dat lukt hem niet.

Te zien vanaf 16 juni