Herinneringen liegen

Weet een Amerikaanse oorlogsvrijwilliger waarom hij dienst neemt? Misschien wil hij deel uitmaken van een groter geheel. Hij wil hoe dan ook dienstbaar zijn aan zijn vaderland.

Medium oorlogsverhalen

Praktische geesten kiezen eerst het leger om daarna gratis te kunnen studeren. In een van de twaalf Oorlogsverhalen van debutant Phil Klay, Lichamen, wordt het besluit van negentienjarige jongens om te tekenen voor uitzending naar Irak welhaast onbegrijpelijk genoemd. ‘Ik was niet vechtlustig. Ik was niet eens zo vaderlandslievend.’ Wat blijft er dan over? Een gevoel van superioriteit omdat je je leven op het spel zet voor iets wat groter is dan jezelf, vermengd met het knagende besef besmeurd te zijn omdat elke oorlog smerig is. Een zogenaamd existentieel ingestelde soldaat in Oorlogsverhalen verwoordt het achteraf zo: we vochten in Irak omdat we vochten in Irak en het waarom doet er niet toe.

Klay’s zeer gevarieerde en scherpe Oorlogsverhalen kan ik zonder aarzeling tot een rijke traditie in de Amerikaanse letteren rekenen: het literaire commentaar op de oorlog, of die nu Burgeroorlog (1860-1865), WOI, WOII, Vietnam, Irak of Afghanistan heet. En dat commentaar heeft zelden te maken met pacifisme of goedpraterij. Lees Norman Mailer (Why Are We in Vietnam?), Tim O’Brien (The Things They Carried), Denis Johnson (Tree of Smoke), Karl Marlantes (Matterhorn) of Kevin C. Powers (The Yellow Birds). In essentiële vertellingen draait het om wat er in hoofd en hart gebeurt met mensen die een strijd op leven en dood leveren. De moraal is dan elders. Die wordt vaak gekoesterd door de thuisblijvers die alles menen te weten over een oorlog waar zij duizenden kilometers van verwijderd zijn. De vijand is slecht, maar de Amerikaanse hulpvaardige vriend is al even barbaars: ‘Het aftuigen van mensen en het schoppen van honden, de gewelddadige huiszoekingen en de algehele bruutheid van ons optreden. Alles wat we deden leek routine…’ (The Yellow Birds) Die honden komen al in de openingszin van Oorlogsverhalen voor. Soldaten schieten die met opzet dood in Irak. Later, weer thuis in de VS, komt het denken weer wat op gang, en het knagen en kniezen. En dan kan het vredige winkelcentrum opeens een hinderlaag zijn en wordt het bijna onmogelijk de oude, afgeleefde hond af te maken. Klay blijft niet hangen bij de voorspelbare verhalen over het posttraumatisch stresssyndroom maar wil de absurditeiten van de (Irak)oorlog beschrijven, de valkuilen van de taal en de vervreemding van de veteraan. En dat doet hij heel effectief, vanuit het perspectief van een diplomaat, een marinier, een veteraan of een aalmoezenier. Een van die absurde voorvallen is het plan van een Amerikaanse ondernemer om een zending honkbalpakken naar Irak te versturen om zo die sport daar populair te maken. Er moeten natuurlijk foto’s komen om het succes van die megalomane zendelingendrift te kunnen bewijzen. En die komen er ook, maar vraag niet hoe…

Medium nyc47125
Een uniform kan werken als afrodisiacum maar de drager ervan weet dat hij de échte verhalen niet kan vertellen

Phil Klay tekende in 2003 en was in de jaren 2007 en 2008 als marinier in Irak, niet in de frontlinies maar als de jongeman die het legernieuws aan de media moest presenteren (public affairs officer). De taal waarin dat nieuws werd verpakt leek dankzij pseudo-neutrale afkortingen en militaire termen – vijftien bladzijden lang aan het slot van Oorlogsverhalen – zakelijk en objectief. Maar de schrijver Klay weet wel beter. Oorlogsnieuws blijft propaganda met onvoorspelbaar effect. Psychologische oorlogvoering is niet voorspelbaar. Een uniform kan werken als afrodisiacum maar de drager ervan is zich er zeer bewust van dat hij de échte verhalen niet kan vertellen, vandaar dat hij vaak zijn toevlucht neemt tot stoere en sterke verhalen die de magie en de mythologie voeden maar die ook weerzin kunnen oproepen. ‘Ik vertrouw mijn herinneringen niet. Ik vertrouw mijn voertuig, dat verwrongen en verbrand uit elkaar is geknald (…). Dingen. Lijken. Verhalen niet. Mensen liegen. Herinneringen liegen.’

Het meest indrukwekkende proza van Klay zijn niet de verhalen vol vuurgevechten en dood en verderf maar één langere vertelling waarin een aalmoezenier probeert zijn mariniers, die willen schieten om te doden, met woorden te bereiken: Gebed in de brandende vuuroven. Maar hoe ver komt hij met termen als edelmoedigheid of barmhartigheid? Wat te zeggen over het morele slagveld? Hoe kan hij in godsnaam met God op de proppen komen? Ook de aalmoezenier, die nooit in de buurt van het ware strijdgewoel verkeert, moet wel met heftig geschut komen. Hij zoekt hulp bij een oude, ervaren jezuïet maar meer nog bij klassieke geschriften. Wat hebben Augustinus, Thomas van Aquino, Johannes van het Kruis of de Britse WOI-soldaat en dichter Wilfred Owen ons nog te vertellen en hoe reageren geharde en van wrok en wraak vervulde mariniers daarop? Als Augustinus op veilige afstand in Over de stad Gods over de val van zijn geliefde Rome preekt, kan hij er niet onderuit dat er in die eeuwige stad geplunderd, verkracht en gemoord is. En Thomas van Aquino schreef dat de zintuigen soms verlangen wat de ratio verbiedt. Toch kunnen heiligen als Johannes van het Kruis – schrijvend aan Het geestelijk hooglied en gevangen in een piepkleine cel en wekelijks gegeseld – een voorbeeld in de verte vormen. En Wilfred Owen, door gifgas belaagd, bleef zich inzetten voor de hergroepering en het welzijn van zijn compagnie. In zijn dagboek schreef hij over loopgraaftrainingen: ‘Veertien uur was ik gisteren bezig – om Christus te leren zijn kruis gedachteloos te dragen, en hoe zijn kroon te schikken; en pas na de laatste rust te denken aan zijn dorst.’ Bovenmenselijk heldendom, maar de moordende marinier kan ook daarvan onder de indruk raken, mits de aalmoezenier met volle inzet de zuiverste en ernstigste woorden gebruikt.

Phil Klay’s Oorlogsverhalen (de Engelse titel luidt Redeployment) wil de smerige oorlog in Irak (en Afghanistan) niet uitleggen. Wel wil Klay vertellen wat die strijd doet met de taal, met de moraal, met het geloof van de vechtende mens in zichzelf en anderen.


Phil Klay - Oorlogsverhalen. Vertaald door Elles Tukker en Maarten van der Werf. Lebowksi, 303 blz., € 19,95

Beeld: Kamp Independence op het voormalige vliegveld van Bagdad, 2005