ECONOMIE

Hervormen? Hoe?

Het kabinet-Rutte steunt op een ongewone coalitie van twee partijen die regeren, een partij die gedoogt en een partij die zich constructief opstelt. Het wordt nog ongewoner als die partijen elkaar blokkeren. Vorige week heeft de SGP voorstellen voor de boete op langstuderen en de bezuinigingen op passend onderwijs uitgesteld, en hebben PVV en CDA onmiddellijk afstand genomen van het voorstel voor een uniform btw-tarief. Bezuinigingen zal deze ongewone coalitie nog wel voor elkaar kunnen krijgen, maar een ingrijpende hervorming van het belastingstelsel lijkt tot mislukken gedoemd.

Het probleem met het belastingstelsel is niet moeilijk vast te stellen. Het stapelt drempel op uitzondering op vrijstelling. Het is complex. De grondslagen worden bovendien uitgehold, zodat de tarieven op de wel belaste grondslagen omhoog moeten en per saldo werken ontmoedigd wordt. Dat probleem wordt breed onderkend. Maar brede erkenning is niet genoeg om tot hervorming te komen. Er zijn voorwaarden om succesvol een belastinghervorming door te voeren. 1. Nodig is een geheel van voorstellen, waarin voor- en nadelen elkaar (deels) moeten compenseren, zodat bijvoorbeeld inkomenseffecten bescheiden blijven en lobby’s elkaar ontkrachten. 2. Nodig is geld, om de schrijnendste inkomenseffecten tegen te gaan en/of de hardst schreeuwende lobby de mond te snoeren. 3. Nodig is een gevoel van urgentie, bij politieke partijen, maatschappelijke organisaties en betrokken burgers.

Het voorstel van staatssecretaris van Financiën Weekers voldoet niet aan de voorwaarden voor een succesvolle belastinghervorming. Ten eerste, het is geen geheel. Dit zit al in de titel: ‘Een fiscale agenda’. Van een agenda kun je onderwerpen afvoeren, zullen PVV en CDA gedacht hebben. Ten tweede, er is geen smeergeld. Leg dan maar uit dat duurdere melk niet ten koste gaat van Henk en Ingrid. Ten derde, er is geen gevoel van urgentie. In het regeer- en gedoogakkoord zijn belastingen knoppen waaraan het kabinet wel of niet wil draaien. Over het probleem van het Nederlandse belastingstelsel wordt niet gerept, laat staan over een hervorming als oplossing daarvan. Een score van nul uit drie dus. Een belastinghervorming doe je zo niet.

Is het een gemiste kans voor Nederland dat een prominent onderwerp van de ‘fiscale agenda’ is verdwenen? Het is zo dat economen en fiscalisten geen goede redenen (meer) zien voor een laag btw-tarief op voedsel, kleding en andere noodzakelijke goederen, en diensten als opera, kermissen en pretparken. De doelstelling van eerlijke inkomensverdeling is gerichter te bereiken via de loon- en inkomstenbelasting. Maar dat betekent nog niet dat een uniform btw-tarief – laag wordt gelijk aan hoog – Nederland een groot voordeel biedt. De btw blijft complex door vrijstellingen voor medische diensten, onderwijs, maar ook voor journalistieke producten als columns. Bovendien, arbeid blijft belast. Er is geen groot verschil tussen een belasting op arbeidsinkomen en een belasting op consumptie uit arbeidsinkomen. Berekeningen van het Centraal Planbureau laten dan ook geen groot effect op de werkgelegenheid of werkloosheid zien.
Het is wel een gemiste kans dat een belastinghervorming niet van de grond komt, hoewel er vorig jaar een aanloop is genomen met een uitstekend rapport van de studiecommissie Belastingstelsel. De problemen zijn groot. Zo zijn er grote subsidies op allerhande vormen van sparen: via het eigen huis, het pensioen of de levensloop- en spaarloonregeling. Dat gaat om vele, vele miljarden die worden betaald met belastingen op arbeid. Die verstoren de arbeidsmarkt en dus de economie, te meer omdat door pensionering van de babyboomers de schaarste op de arbeidsmarkt zal toenemen. Die bevorderen tevens de ongelijkheid, want de subsidies zijn pervers verdeeld: arm betaalt per saldo voor rijk. Verder zijn er subsidies om met vreemd vermogen te financieren. Dat leidt tot met schulden volgestouwde bedrijven én creëert een (lasten)ongelijkheid tussen het midden- en kleinbedrijf en de multinationals. Kortom, ons belastingstelsel is zo ingericht dat massaal geld wordt rondgepompt: belastingen worden deels geheven om subsidies te verstrekken. De belangrijkste voorstellen van de studiecommissie zijn niet terug te vinden in de fiscale agenda van dit kabinet. Uitzondering is het uniforme btw-tarief. Maar ja, dat voorstel is van de agenda gehaald.

Met het massaal rondpompen van geld zijn hoge kosten gemoeid, economisch en maatschappelijk. De politiek heeft de opdracht om vele miljarden aan besparingen te vinden. Maar deze kosten, hoe reëel ze ook zijn, blijven buiten beschouwing. Dat zal zo blijven als politieke partijen deelbelangen vooropstellen. Het wachten is op een coalitie van partijen die boven de deelbelangen durven uit te stijgen. Maar die is misschien nog ongewoner dan de huidige regeringscoalitie.


Paul Tang is gepromoveerd econoom. Hij werkte voor het Centraal Planbureau en was tot 2010 financieel woordvoerder van de PvdA in de Tweede Kamer