Israël, Syrië en de revolutie

Het behoud van de Golan

De Arabische revolutie leidt ook tot spanningen tussen de Syrische bewoners van de door Israël bezette Golan Hoogvlakte. ‘De activisten in Syrië zijn drugsverslaafden, criminelen, dieven en losbandigen.’

MAJDAL SHAMS, Golan Hoogvlakte - Het leven van het Syrisch-Druzische dorpje Majdal Shams, diep in de Golan Hoogvlakte op de afscheiding met Syrië, speelt zich af rond het Sultansplein. Er is een winkel waar gereedschap maar ook schoenen worden verkocht, een koffiehuis met oude mannen en in het midden van het plein, waar vroeger de klok van Bank Hapoalim de uren van de Israëlische bezetting van dit gebied tikte, torent een pompeus marmeren beeld ter herdenking van de strijders van de Syrische opstand tegen het Franse koloniale bestuur uit 1925. Hoog boven het plein fladdert het plastic van Druzische - een mystieke stroming in de islam - en Syrische vlaggetjes in een stil protest. Verder is er niets.
Die pastorale rust is schijn. Ongemerkt is de Arabische revolutie het leven van de ruim twintigduizend Syrische bewoners van de Golan Hoogvlakte binnengeslopen en dat leidt tot interne conflicten. Op dit plein demonstreerden twee weken geleden duizenden bewoners; niet voor verandering in Syrië maar om president Bashar al-Assad te steunen. Een week later, als reactie op die adhesiebetuigingen, verscheen het alternatief manifest van zo'n zeshonderd jonge Facebookers. Vanuit alle hoeken en gaten trokken jongeren het plein op om in een vreedzame tocht vóór vernieuwing en democratisering in Syrië te betogen. De gemoederen van de ouderen raakten oververhit. ‘We werden uitgestoten’, vertelt Shefaa Abu-Jabal (23), activiste en initiatiefnemer van het manifest. 'Onze activisten worden geweerd bij officiële evenementen, feesten, bruiloften, begrafenissen. Onze korangeleerden hebben zelfs overwogen om ons via een fatwa in de ban te doen.’
De jonge juriste en mediadeskundige is geboren en getogen onder de Israëlische bezetting, maar voelt zich in hart en nieren Syrische. Ze ziet haar strijd pragmatisch. Die is niet gericht tegen de Syrische Baathpartij en president Assad, maar vóór hervormingen en democratisering van haar land en tegen de brute onderdrukking van de massale opstand.
Abu-Jabal: 'De Golan Hoogvlakte is Syrisch grondgebied en zal vroeg of laat met Syrië herenigd worden. Vergeleken met Syrië is onze levensstandaard hoog. Israëlische toeristen bezoeken onze dorpen en we doen zaken met of vinden werk bij Israëlische bedrijven. We genieten Israëlisch onderwijs. Onze familieleden en vrienden in Syrië leven grotendeels in armoede en zijn volledig geïsoleerd van het buitenland. Ze ontvangen alleen het lokale gecensureerde nieuws. Syrische vrienden vragen mij zelfs wat er in hun land gebeurt. Dat is geen situatie waarin ik in de toekomst wil leven. Dus vecht ik voor dezelfde rechten in mijn land zoals ik die hier ken.’
De Syrische opstand, die in het stadje Dera'a begon omdat vijftien kinderen waren gearresteerd en gefolterd nadat ze anti-regimegraffiti op de muren hadden gespoten, komt volgens Abu-Jabal niet uit de lucht vallen. Syriërs zijn ontevreden met hun economische en sociale situatie en de inbreuk op hun persoonlijke vrijheid en veiligheid.
Die onvrede wordt gevoed door de internationale Arabische pers, meent dr. Chaim Koren, arabist gespecialiseerd in de media van het Midden-Oosten en senior diplomaat. De internationale Arabische omroep Al Jazeera, opgericht door het emiraat van Qatar om een kritische, moderne noot in de Arabische berichtgeving te brengen, werd razend populair met het tarten van gevestigde Arabische regimes. De journalist Youssouf al Qaradawi, geestelijk leider van de soennitische islamieten in het Midden-Oosten, trok met zijn Al Jazeera-programma ash-Shariah wal-Hayat, 'de sharia en het leven’, zelfs veertig miljoen kijkers. Onlangs begon hij zijn anti-Assad-campagne, die onmiddellijk door de burgerjournalistiek van Facebook, Twitter en mobiele telefoon werd overgenomen.
Abu-Jabal: 'De internetverbindingen zijn voor Syriërs nu grotendeels gesloten of te gevaarlijk. Maar via geheime kanalen krijg ik vele hulpoproepen om verdwenen familieleden terug te vinden. Zevenduizend Syriërs zijn vermist of worden zonder enige vorm van proces gevangen gehouden. Gewonde Syrische demonstranten werden in ziekenhuizen van hun bed gelicht. Bovendien zijn er sinds het uitbreken van de opstand in Syrië honderden doden gevallen. Ik krijg filmmateriaal via mobieltjes waarop soldaten op lijken dansen.’

DE SYRISCHE bevolking in de Golan wordt geregeerd door die angst. Het gebied werd tijdens de Zesdaagse Oorlog van 1967 door Israël op Syrië veroverd en na de Jom Kippoer-oorlog van 1973 geannexeerd. Sindsdien hebben de diplomatieke initiatieven niet tot een vredesverdrag tussen Israël en Syrië geleid. De bevolking is onzeker over de toekomst van Syrië, maar ook over het lot van de Syrische bewoners in Israël. Er is angst voor represailles van de geheime politie, de Mukhabarat, tegen inwoners van de Golan en hun familieleden in Syrië. Syrië biedt iedere achttienjarige student in de Golan gratis onderwijs en huisvesting in Damascus, op voorwaarde dat de student na beëindiging terugkeert naar de Golan. Sommigen worden aanhangers van de Baathpartij en rapporteren aan de Syrische autoriteiten wat zich in de Golan afspeelt. Anderen doen zaken met Syrië. De Golan exporteert jaarlijks twaalfduizend ton appelen aan Syrië. Dus kiest men de veiligste weg en betoogt voor Assad. Er zijn ook jonge Syriërs die tevreden zijn met hun leven in Israël en dat niet in gevaar willen brengen. Ze zijn bang dat de onrust in Syrië naar de Golan zal overwaaien of een oorlog met Israël zal uitbreken. Ten slotte zijn er inwoners die uitsluitend de Syrische kranten lezen en ontkennen dat hun land in opstand is.
Neem Kahaloni Gandi, gerespecteerd apotheker in Majdal Shams. Deze vijftiger wil zo snel mogelijk met Syrië herenigd worden en is overtuigd van een westerse samenzwering tegen zijn land: 'Jullie kijken allemaal naar Al Jazeera, maar die laat het echte nieuws niet zien. De hele zaak wordt opgeklopt.’ Vanachter de toonbank van zijn apotheek ontleedt hij het karakter van de activisten: 'Het zijn drugsverslaafden, criminelen, dieven, losbandigen die door de Verenigde Staten worden gesponsord. Ik heb vijf jaar in Damascus gestudeerd. Het mooie in mijn land is dat iedereen zich Syriër voelt en trots is op zijn land. Assad is onze leider en daar moet je respect voor hebben. Niemand is gebaat bij chaos. Maar Assad en het leger hebben de zaak onder controle.’
Die angst voor chaos geeft volgens Fruma Zachs ook de visie van de gewone Syriërs weer. Zachs is wetenschappelijk hoofdmedewerker op de Universiteit van Haifa en expert op het gebied van de geschiedenis van Syrië en Libanon. In haar boek The Making of the Syrian Identity onderzoekt zij het ontstaan van de Syrische identiteit.
'De gewone Syriërs zijn nauwelijks geïnteresseerd in Israël of een vredesverdrag’, zegt Zachs. 'Ze zijn te druk bezig met overleven. Natuurlijk wil men modernisering, maar men hoeft niet per definitie onze westerse democratische waarden. Veel Syriërs willen hun eigen cultuur en tradities niet verliezen. Daartoe behoort ook respect voor de leider. Er is wel al enkele jaren een stil ondergronds verzet, dat zich bijvoorbeeld uit in Syrische soapseries zoals Choebes El Chafi en Warad Shams die de problemen van de burgers, de angst en de bureaucratie aan de orde stellen. Maar men wil geen onrust en is bang voor een burgeroorlog.’
Syrië heeft een heterogene samenleving met een meerderheid van soennieten (74 procent), naast Druzen, christenen, Koerden en sjiieten die tot de overname van de alevieten van Bashar al-Assad in 1970 - die slechts zes procent van de bevolking vormen maar het hart zijn van de regerende Baathpartij - in een constante staat van oorlog en revoluties leefden. Sindsdien is het betrekkelijk rustig in Syrië. De alevieten - aanhangers van een islamitische stroming met een humanistische, seculiere filosofie - worden gezien als de dragers van het Qawmiya of pan-Arabisme, een beweging die ijvert voor het verenigen van de Arabische volkeren en naties. Assad, leider van het pan-arabisme, wordt binnen de Arabische wereld als een halfgod beschouwd. Zijn val zou tot burgergeweld tussen de etnische groeperingen kunnen leiden. Veel hangt af van het Syrische leger, maar die vormt niet zoals het Egyptische leger een onafhankelijke macht, waardoor de overgang naar een ander regime geordend zou kunnen plaatsvinden. Het leger wordt beschouwd als de lange arm van president Assad.

HET IS STIL bij de afscheiding met Syrië net buiten Majdal Shams - hier de 'heuvel van het geschreeuw’ genoemd omdat in het internetloze tijdperk Syrische families en vrienden die door de bezetting waren gescheiden elkaar boodschappen toeriepen. Twee Israëlische legerjeeps patrouilleren over een smalle weg langs het prikkeldraad.
De stabiliteit van dit gebied werd met name door twintigduizend joodse kolonisten die zich hier hebben gevestigd jarenlang als vanzelfsprekend aangenomen, tot de golf van het Arabische verzet ook het binnenland van Syrië bereikte. Israël volgt die ontwikkelingen met argusogen. Een politieke omwenteling in Syrië zou grote gevolgen kunnen hebben voor de regio en Israëls veiligheid op lange termijn.
Volgens de Israëlische Avi Zaira, inwoner van de nabijgelegen joodse nederzetting Katserin en directeur van een windenergieproject dat met tien turbines op de Syrische grens tien procent van Israëls energie opwekt, wijzen de vectoren tot nu toe niet in die richting: 'We hebben zware oorlogen gehad, maar sinds de Jom Kippoer-oorlog is het hier rustig en dat komt met name doordat Syrië geen oorlog wil. Damascus ligt slechts dertig kilometer verderop en Israël zou kunnen binnenvallen. Maar ook Israël heeft geen belang. Soms is het beter om in een rustige status-quo te leven zonder vredesverdrag dan in een turbulente vrede.’ Dit is volgens arabist Koren sinds het uitbreken van de Arabische revolutie ook de visie van de Israëlische overheid. De regering wacht rustig af wat de gevolgen van de interne Syrische strijd zullen zijn.
Intussen geven de Israëlische media de angsten en speculaties van het volk weer. De meeste Israëliërs zijn vóór democratisering van de Arabische landen, maar sommigen zeggen dat je beter kunt handelen met Assad, een vijand die je kent. Wie weet wie hem zal opvolgen. Anderen zijn bezorgd over Syrië’s bijzondere strategische positie binnen het Israëlisch-Arabische krachtenveld. Samen met buurland Iran vormt Syrië de zogenaamde 'As van het kwaad’ die het Midden-Oosten destabiliseert. Als Assad verdwijnt zou dat het einde van de betrekkingen tussen Syrië en Iran kunnen betekenen. Weer anderen geloven dat Assad gezien zijn alliantie met Hezbollah en Hamas een conflict op de Golan Hoogvlakte zou kunnen creëren als afleidingsmanoeuvre om de opstand te overleven.
Die angsten zijn overtrokken, zegt Zachs: 'Assad heeft momenteel intern zijn handen vol en is te zwak om een oorlog te beginnen. Hij volgt duidelijk de weg van de confrontatie met de activisten en is niet bereid om op te geven. Hij wordt daarin vooralsnog gesteund door de Syrische elite, de middenklasse, die jong en voornamelijk soennitisch is, de christenen en het leger. Of de Assad-regering de opstand zal overleven? De komende weken zijn cruciaal.’

TERUG naar het Sultansplein in Majdal Shams waar de oude mannen nog steeds aan de koffie zitten. Nog nieuws over de Syrische opstand tegen Assad? De mannen schudden meewarig hun hoofd over zoveel onbegrip van buitenlanders. In het koffiehuis zijn anti-Assad-opmerkingen niet populair. 'Als je voor Syrië bent, dan ben je voor Bashar’, zeggen ze. Als rechtgeaarde Syriër neem je het ten slotte op voor de leider.


Nakba
Majdal Shams is een Syrische gemeenschap in ballingschap aan de rand van de ‘heuvel van het geschreeuw’ op de afscheiding tussen Israël en Syrië. Kort na deze reportage over pro- en contra-Assad-betogers braken protesten uit. Tijdens de herdenking van de Palestijnse Nakba (‘rampjaar’ 1948) braken honderden in Syrië woonachtige Palestijnse vluchtelingen via de heuvel door het afscheidingshek naar Israël om zich bij hun demonstrerende Palestijnse broeders te voegen. Een demonstrant werd daarbij gedood. Op de Israëlisch-Libanese grens vielen dertien doden. Volgens de woordvoerder van Majdal Shams voelt de meerderheid van de bewoners – die Syrisch en Druzisch maar niet Palestijns is – zich niet met deze acties verbonden. De acties kunnen de positie van de bewoners in de Golan en Syrië in gevaar brengen, is hun oordeel. Sommige jongeren steunen de Palestijnse activisten als onderdeel van de Arabische lente, het grotere geweldloze burgerverzet. Het zou de opkomende verandering symboliseren.