Natuurbeheer nieuwe stijl

Het bos is niet meer gratis

Een dagarrangement Rottumeroog of een van de ‘Grote Vijf’ spotten tijdens een wildsafari op de Veluwe? Ook Staatsbosbeheer moet volgens de Natuurvisie van staatssecretaris Dijksma op zoek naar verdienmodellen. ‘Wij zijn een spiegel van de tijd.’

Zes Land Rovers hobbelen in colonne langs de rand van het Kuinderbos. ‘Kijk goed om je heen’, instrueert boswachter Harco Bergman vanuit de voorste terreinwagen door zijn portofoon. ‘Reeën zijn wilde dieren. Als ze ons horen, gaan ze er meteen vandoor.’ Onder Bergmans expeditiegenoten zijn deze woensdagmiddag veel vaders en zonen, de meesten in de basisschoolleeftijd, sommigen bewapend met een verrekijker of zaklamp. Zolang de dieren zich schuilhouden, doceert de boswachter over zijn domein: twaalfhonderd aangeplante hectare in de Noordoostpolder. ‘Wisten jullie dat een Vlaamse gaai in de winter wel zesduizend eikels en beukennootjes verstopt?’ Vanmorgen heeft Bergman nog 137 padden overgezet.

Als de kinderen na een uur ongeduldig dreigen te worden, doemen er aan het eind van een bospad gelukkig twee schimmen op. ‘Stop, stop, stop’, maant Bergman door de portofoon. Maar als iedereen is uitgestapt zijn de reeën het bos weer in geschoten. Nu de schemering intreedt, is het onderscheid tussen een ree en een boom lastig te maken. ‘Daar is er nog één’, wijst Sam (11) even later vanaf de achterbank naar het bospad voor ons. Het blijkt een overstekende haas te zijn.

Natuurliefhebbers hoeven volgens Staatsbosbeheer niet meer helemaal naar Afrika voor een wildsafari. Ze kunnen ook in eigen land de ‘Grote Vijf’ spotten: de zeehond bij Terschelling, het edelhert en het wilde zwijn op de Veluwe, de bever in de Biesbosch en de ree op de Utrechtse Heuvelrug of hier, in het Kuinderbos. Een trip kost 20 tot 35 euro. ‘Doordat er minder publieke middelen beschikbaar zijn voor natuurbeheer worden we geprikkeld om op alternatieve wijze inkomsten te genereren’, zegt boswachter Bergman na afloop van de excursie in zijn kantoortje in de grote schuur bij natuurkampeerterrein Veenkuil. Buiten bakken de kinderen een broodje boven een vuurkorf. Bergman (50), sinds 1984 in dienst bij Staatsbosbeheer, noemt zichzelf een ‘groene ondernemer’. ‘Toen de overheid zich begon terug te trekken, heb ik een aantal coaches uit het bedrijfsleven gezocht’, vertelt hij. ‘Daar spar ik af en toe mee.’

Het leverde allerlei initiatieven op: de verkoop van Finse fakkels, kachelhout en kerstbomen, de organisatie van het NK ijsvissen, overnachten op een vlot in de vijver, een gps-route met als thema Harry Potter, een liefdeswandeling op Valentijnsdag. Er zijn plannen voor een urnenheuvel en een dierenbegraafplaats in het bos. Veelal kleinschalige activiteiten, alles tegen betaling. Het voorlopige hoogtepunt is het popconcert dat vorig jaar in het bos werd georganiseerd. Duizend bezoekers trok het evenement. Per verkochte kaart ging er tweeënhalve euro naar de boswachterij. ‘We hebben een plek uitgezocht waar de natuur het kon hebben’, zegt Bergman. ‘Zeldzame plantjes hebben we afgedekt met kuubkisten. Die deden dienst als statafel.’

Bergman mag bij wijze van experiment de boswachterij beheren als een landgoed. Daardoor heeft hij meer ruimte om te ondernemen. ‘Op veel plekken kan veel meer dan we denken. Motorcrossers wil ik het bos niet in hebben. Maar nu sommige bospaden door de houtoogst beschadigen, heb ik de Land Rover Club aangeboden dat ze daar best een wedstrijdje mogen organiseren wie het verst komt in de modder. Waarom zou dat niet kunnen voor het broedseizoen begint? Met de opbrengst kan ik de paden straks weer opknappen.’ De deur staat op een kier, zegt Bergman. ‘De vraag is: durf je de drempel over?’

De maatschappelijke en economische betekenis van natuur moet groter worden. Dat is de centrale stelling in de Natuurvisie die staatssecretaris Sharon Dijksma (pvda) van Economische Zaken dit voorjaar presenteerde. Te vaak wordt natuur als hindermacht beschouwd. Maar het gaat er niet om de laatste vleermuis te redden, stelt de staatssecretaris. Economie en ecologie zijn geen tegenpolen, maar vullen elkaar aan. Insecten gebruiken in de tuinbouw? ‘Natuurinclusief’, vindt Dijksma. Het onderscheid tussen ‘natuur’ en ‘échte natuur’ is bovendien achterhaald. Burgers leggen een buurtmoestuin aan, nemen een groen dak of planten bomen in hun straat. Zo staat het de staatssecretaris voor ogen: een ‘bredere’ en ‘meer doorleefde’ natuur. Dicht bij huis, als het even kan.

En vooral: zelfvoorzienend. De scherpste kantjes van de door Dijksma’s voorganger Bleker (cda) voorgenomen megabezuiniging van zeshonderd miljoen euro zijn eraf. Maar ook de korting van vierhonderd miljoen – een budgethalvering – noopt tot een fundamentele koerswijziging. ‘Aan de natuur kan immers ook geld worden verdiend’, schreef het Planbureau voor de Leefomgeving vorig jaar in de Natuurverkenning 2010-2040. Natuurorganisaties moeten hun eigen broek op gaan houden.

‘Vroeger stond er vaak een hek om de natuur. Nu kan dat hek open als een ondernemer er business in ziet’

Staatsbosbeheer moet er met ingang van dit jaar aan geloven. De subsidie wordt teruggeschroefd van negentig miljoen naar 75 miljoen euro en er wordt een eenmalige bijdrage aan de schatkist verlangd van honderd miljoen. Een forse opgave, beaamt Staatsbosbeheer-directeur Sylvo Thijsen in zijn werkkamer in het hoofdkwartier in Driebergen. Het personeelsbestand wordt met twintig procent ingekrompen tot achthonderd voltijdsbanen. Wat de situatie compliceert, is dat de rijksoverheid natuurbeheer tegelijkertijd heeft overgedragen aan de provincies. ‘We hebben twaalf accountmanagers moeten aanstellen om achter subsidies aan te jagen’, vertelt Thijsen.

De organisatie die in opdracht van het rijk 265.000 hectare bos- en natuurgebied beheert, moet een betere balans realiseren tussen ‘de drie B’s’: beschermen, beleven en benutten, vindt de staatssecretaris. Beleven betekent: inspelen op de behoeften van het grote publiek. Benutten betekent: geld verdienen. Bij de nieuwe koers hoort nieuwe taal. Staatsbosbeheer is een ‘marktconform werkende maatschappelijke onderneming’ aan het worden, schrijft Thijsen in het jaarverslag, op zoek naar ‘nieuwe financieringsbronnen’.

Sylvo Thijsen put inspiratie uit de nationale parken in Amerika. Daar combineert men volgens hem natuurbescherming als publieke dienst met verantwoorde commerciële activiteiten. In 2006 bedroegen de eigen inkomsten van Staatsbosbeheer 37,5 miljoen euro, 28 procent van de totale begroting, in 2014 moet dat 66 miljoen worden (44 procent van de begroting). Thijsen, voormalig ceo van ingenieursbedrijf Grontmij, schat de potentie op 65 procent eigen inkomsten. Maar dat vergt tijd en een andere houding. ‘Vroeger stond er vaak een hek om de natuur. Nu kan dat hek misschien open als een ondernemer er business in ziet.’

Vooral op recreatiegebied is Staatsbosbeheer actiever geworden. Het doel is een verdubbeling van het aantal natuurbezoeken van honderdvijftig miljoen naar driehonderd miljoen per jaar. De Grote Vijf-safari’s zijn een trekpleister voor consumenten, bedrijven kunnen aan teambuilding doen in een eendenkooi in de Weerribben, paardenliefhebbers moeten straks een buitenrijpas aanschaffen om zich op ruiterpaden te mogen begeven en ook met veel mountainbikeclubs is een vergoeding overeengekomen voor ‘crossen door de bossen’, zoals Thijsen het noemt.

‘Je kunt op heel veel manieren ondernemen’, zegt hij. De activiteiten op locatie zoals in het Kuinderbos zijn vooral gericht op goodwill. ‘Het levert misschien maar een paar honderd euro op, maar je smeedt wel een band met mensen in de omgeving.’ Het grote geld moet komen van samenwerking met grote partijen zoals Eneco,rwe en Nuon, waar deals mee worden gesloten voor de plaatsing van windmolens op Staatsbosbeheer-terrein. En om de honderd miljoen aan de schatkist te kunnen afdragen worden onder meer 360 percelen op de Waddeneilanden verkocht. Thijsen: ‘Wij zijn het grootste groene vastgoedbedrijf van Nederland.’

Tegelijkertijd wordt ingezet op ‘zelfredzame gebieden’ en ‘slimme samenwerkingsverbanden’. Bijvoorbeeld met zorginstellingen, sociale werkplaatsen, reclassering en reïntegratiebureaus. Staatsbosbeheer krijgt geld voor de begeleiding en er wordt werk uit handen genomen, legt directeur Thijsen uit. ‘Gedetineerden onderhouden bijvoorbeeld stukken bos. Zo besparen we de kosten die we zouden maken als we het zelf zouden doen.’ Volgens hem is er geen andere optie: ‘Ik heb er niet voor gekozen dat de samenleving minder geld voor natuur overheeft. Wij zijn een spiegel van de tijd.’

‘Niemand corrigeert falend natuurbeheer. Daardoor is de verleiding groot de weg van minste weerstand te kiezen’

‘Met het elan zit het wel goed’, zegt bioloog en voormalig directeur natuurbeheer van Staatsbosbeheer Frits van Beusekom. Maar hij vreest dat de kerntaak van Staatsbosbeheer – beschermen – er straks bij in gaat schieten. ‘Als een bedrijf bezuinigt op de kwaliteit van producten, dan koopt de consument een ander merk. Maar het publiek weet niets van natuur. Een beetje groen, een beetje ruig, wat koeien en het is al lang mooi. Niemand corrigeert falend natuurbeheer. Daardoor is de verleiding groot de weg van minste weerstand te kiezen.’

Geld verdienen aan de natuur om diezelfde natuur mee te onderhouden is een mooi idee, vindt Van Beusekom. Maar de baten worden volgens hem rijkelijk overschat. Bovendien gaat lang niet in iedere boswachter een groene ondernemer schuil. ‘Een mentaliteitsverandering kun je niet forceren, daar gaan jaren overheen. Alleen: die tijd is er niet.’ Al in 2007 waarschuwde Pieter Winsemius (vvd), oud-minister van Vrom en oud-voorzitter van Natuurmonumenten, voor verregaande economisering van de natuur. ‘Je moet je niet in een discussie laten zuigen waarin je de economische waarde van de natuur moet bewijzen. Dat verliest de natuur altijd. Ik vind dat een gevaarlijke weg.’

Ook de stichting Vrienden van Rottumeroog en Rottumerplaat ziet de koerswijziging met lede ogen aan. De excursie naar Rottumeroog is door Staatsbosbeheer omgedoopt tot een ‘dagarrangement’ (‘altijd al naar een onbewoond eiland gewild?’) dat bijna twee keer zo duur is geworden: 85 euro in plaats van 47,50 euro. ‘Een exorbitant bedrag’, vindt stichting-voorzitter Dick Spijker. ‘Wij willen niet dat de excursie een elite-uitje voor bedrijven wordt.’ Hij begrijpt dat natuurbeheer niet meer volledig door de overheid bekostigd wordt. ‘Maar Staatsbosbeheer heeft een maatschappelijke functie om de natuur toegankelijk te houden.’

Volgens directeur Sylvo Thijsen is dit de nieuwe realiteit: ‘Op zo’n moment zijn wij een tour operator. Vroeger kon je voor niets met de boswachter mee. Die tijd is voorbij.’ Er hoeft volgens hem bovendien niet gevreesd te worden dat Staatbosbeheer straks haar kerntaak verzaakt. ‘Bescherming blijft bij ons in goede handen. We hebben 5230 vrijwilligers die wekelijks heel goed werk verrichten. Heel veel werk dat we vroeger zelf deden is geabsorbeerd door de samenleving.’

De noodgedwongen herpositionering van Staatsbosbeheer is in meerdere opzichten een evenwichtsoefening. Als een publieke organisatie moet gaan ondernemen leidt dat onvermijdelijk tot spanningen, zei GroenLinks-Kamerlid Jesse Klaver tijdens een Kamerdebat over de kwestie. Directeur Sylvo Thijsen spreekt liever van ‘een evolutie’. ‘In 1899 werd Staatsbosbeheer opgericht voor bosbouw en de ontginning van woeste gronden. Wij zijn dus altijd een groen nutsbedrijf geweest.’

De staatssecretaris koestert op haar beurt een wel erg romantisch beeld van de verhouding tussen ecologie en economie. Win-win, synergie, wederzijds versterkend: soms, ongetwijfeld, zoals boswachter Bergman laat zien. Maar vaak ook wishful thinking. ‘Sharon Dijksma doet met deze Natuurvisie alsof we allemaal in grote harmonie leven met de natuur, alsof onze economie rekening houdt met ecologische processen, alsof de oppositie tussen die twee tot het verleden behoort’, zei Wereld Natuur Fonds-directeur Johan van de Gronden in het radioprogramma Vroege vogels.

De ironie, zo stelt Frits van Beusekom, is dat de natuur al miljarden oplevert – waar de beheerder geen cent van ziet. Elk natuurgebied wordt omringd door een krans recreatieondernemers die flink profiteren van de aantrekkingskracht van natuur maar er niets voor betalen. ‘Staatsbosbeheer moet zijn groene kapitaal te gelde maken, maar dat is al lang afgegraasd.’


Beeld: (1) Samen met de boswachter speuren naar de grote vijf wilde dieren van Nederland. Natuurgebied de Veluwe (Staatsbosbeheer / Dario Gargiulo). (2) Op kabouterpad in Nunspeet, natuurgebied de Veluwe (Staatsbosbeheer / Dario Gargiulo).