Het Braziliaanse verleden is verbrand

Rio de Janeiro – ‘Het nationaal museum brandt. Ons geheugen brandt. Ik heb geen verleden en geen toekomst meer’, schreef journaliste Eliane Brum vorige week zondag. Ze keek naar de vlammenzee die hoog oplaaide in de nacht van Rio. ‘Het museum brandt. Twintig miljoen herinneringen van iets dat een land probeerde te zijn, staan in brand. Er is geen bluswater. Brazilië ligt in as.’ Haar ontzetting verwoordde die van miljoenen Brazilianen. Er was geen twijfel mogelijk over de vraag hoe dit kon gebeuren: verwaarlozing, desinteresse, politieke spelletjes. ‘Alles is weg en komt nooit meer terug.’

Om te beginnen het gebouw zelf. Een rijke slavenhandelaar schonk het ooit aan de Portugese troon toen de koninklijke familie de oceaan over vluchtte voor Napoleon. ‘Dat was het begin van ons corruptiesysteem’, zei een spijtoptant onlangs in het grote corruptieproces Wasstraat. De slavenhandelaar ‘smeerde’ de koninklijke familie met een paleis, in ruil voor handelsvoordelen en privileges. Precies zo smeren ondernemers de Braziliaanse politiek nog steeds. Maar de herinnering is nu verbrand. Net zoals het land na de afschaffing van de slavernij alle slavenarchieven verbrandde. Nog steeds bepaalt de massale slavernij van toen het Brazilië van nu. ‘Wij denken dat we de toekomst kunnen bereiken door ons verleden te vernietigen’, schreef een boze historicus.

Het museum was verslonsd, chaotisch. Hier een dinosaurus, daar verdwenen diersoorten op sterk water. Een verdieping hoger onvervangbare indiaanse spullen en in de gang een meteoriet van miljoenen jaren oud. ‘Het museum leerde ons als kinderen dat de wereld groot en immens was’, schreef een van de rouwende commentatoren. Ik was zelf meer gefascineerd door de troonkamer. Een koning en twee keizers lang kwam het volk daar op de knieën zijn gunsten vragen. Nu is er geen troon en geen zaal meer. Niets.

Ook Luzia ging verloren, de schedel van een jonge vrouw uit Afrika die behoorde tot de eerste mensen op het continent. ‘Luzia overleefde 11.500 jaar geschiedenis. Brazilië overleefde ze niet’, zei de archeoloog die haar ontdekte. Het uitgebrande museum is nu symbool van een Braziliaans doemgevoel. ‘Het is misschien overdreven’, zei een vriend, ‘maar ik moet denken aan de brand van de Reichstag die Hitler-Duitsland inleidde.’ Vier dagen na de brand wordt de extreem-rechtse presidentskandidaat Jair Bolsonaro neergestoken. Zijn kans om in oktober de verkiezingen te winnen is nu nog meer toegenomen.