Het cda op de sofa

‘WAT ER MOET gebeuren? Helgers moet weg natuurlijk!’, roept CDA-coryfee Gerrit Brokx. ‘Onmiddellijk. Dus ik ben snel uitgeanalyseerd.’

Hij neemt nog een slok aan de bar van het zalencentrum in Zutphen. Brokx weet het zeker, over een paar maanden is het met partijvoorzitter Helgers gebeurd. ‘Alleen duurt het natuurlijk even voor de evaluatiecommissie dat heeft vastgesteld.’
Terwijl de coryfeeën zich deze warme zaterdag aan de bar verdringen, discussieert in de zaal de CDA-partijraad over de verkiezingsnederlaag. Hoe kon het gebeuren dat de partij op 6 mei van 34 naar 29 zetels duikelde, terwijl ze in 1994 ook al twintig zetels verloor?
Hoewel, discussiëren is een groot woord. Er is een speech van de partijvoorzitter. En van de fractievoorzitter van de Eerste Kamer. En natuurlijk van partijleider Jaap de Hoop Scheffer. Luck van Leeuwen, fractievoorzitter in de Eerste Kamer, weet waar de verkiezingsnederlaag aan te wijten is. Het komt door de polls. En vooral door de polls die op verkiezingsdag de ether in werden geslingerd. 'Want wat doen mensen als ze de hele dag op de radio horen dat het CDA op verlies staat? Dan stemmen ze zelf ook geen CDA meer.’
Volgens partijvoorzitter Helgers vindt het CDA-gedachtengoed zeer breed weerklank, alleen hebben mensen nog te weinig door dat ze daarvoor bij het CDA moeten zijn. Want schrijft Dorien Pessers niet regelmatig hoe het gezinsleven in het gedrang komt door het rauwe kapitalisme? En wat te denken van publicist Anil Ramdas, die stelde dat 'we ons tolerante zelfbeeld zo zijn gaan koesteren dat we bang zijn om voor moralist te worden uitgemaakt’? En schreef de Volkskrant onlangs niet in een hoofdcommentaar dat 'wie zich wil misdragen het makkelijker heeft dan ooit’? Dat is precies wat het CDA ook zegt! Het CDA 'wil een partij zijn waarbij mensen terecht kunnen om greep te krijgen op de veranderingen’, aldus Helgers.
Dan mogen de regionale CDA-afdelingen wat zeggen. De kritiek is niet mals. De kamerkring Brabant: 'We preken alleen voor eigen parochie. Dat was niet erg toen er nog veel parochies waren, maar zoals we allemaal weten worden die steeds schaarser. Wij zitten maar voor elkaar te klappen en elkaar toe te lachen, maar daarmee houden we onszelf voor de gek.’
Is het niet typisch, vraagt de kamerkring Leiden, dat juist de leeftijdscategorie van 35 tot 50 zich van het CDA heeft afgekeerd? 'Terwijl dat notabene de mensen zijn die gezinnen hebben.’ Trouwens, wat minder nadruk op de ellende in de samenleving kan misschien ook geen kwaad. 'Het lijkt er langzamerhand op dat het CDA iets heeft tegen mensen die geslaagd zijn in het leven.’
Het CDA-ouderenplatform ergert zich aan het eindeloos benadrukken van 'vernieuwing’ en 'verjonging’. 'Alsof oudere mensen niet waardevol zijn.’
De kamerkring Brabant vindt dat het met de C wel wat minder kan. 'Wie naar de kerk wil gaan, prima, maar wij zijn geen kerkelijke partij, toch? En ook geen getuigenispartij. We moeten de kroegen in.’
Het antwoord van partijleider De Hoop Scheffer is op iedere spreker ongeveer hetzelfde. 'Wat je zegt spreekt me aan. Ik ben het met je eens. Je opmerking is helder.’ Er worden vele onderzoeken en rondetafelgesprekken aangekondigd, veelvuldig vallen de woorden communicatie, imago, traject, moderne partij.
'De partijtop zegt tegen alle sprekers dat ze gelijk hebben. Dan ben je snel uitgepraat’, becommentarieert Willem Aantjes aan de bar. Hij is lid van de partijraad en heeft dus spreektijd, maar heeft zich maar niet aangemeld. 'Ik schrijf het liever in Hervormd Nederland.’
De zaal is oud, en in overgrote meerderheid van het mannelijk geslacht. De Hoop Scheffer memoreert een paar keer hoe fantastisch veel jongeren ('wel zeventig procent’) er waren op de uitslagenavond, 6 mei in Pulchri. Maar waar zijn ze nu? Niemand weet het.
'Mijn kinderen zijn tussen de 18 en de 25 en ze zouden hier bleek weghollen’, fluistert kamerlid en fractiesecretaris Hans Hillen achterin de zaal. Hij heeft wel een oplossing: 'We moeten het christelijke een beetje loslaten. Jongeren voelen zich niet aangesproken door een al te nadrukkelijk christelijk profiel, ze associeren het met betutteling. Terwijl ze wel de christelijke waarden delen.’
Hillen gelooft niet in de analyse dat door de secularisatie een christen-democratische partij per definitie kleiner wordt, bij het CDA slechts uitgesteld door het leiderschap van Lubbers. Hillens grote voorbeeld is de Duitse CDU. 'Zij bewijzen dat het kan, een grote sociaal-christelijk-conservatieve partij.’
Het zou interessant zijn om Ruud Lubbers, vanmiddag ook aanwezig, daarover te horen. Maar die wil niets zeggen. 'Het lijkt me verstandiger als ik nog even politicus-in-ruste blijf.’
NA DE VERKIEZINGEN van 6 mei barstte er een ware links-rechtsstrijd los in het CDA. Althans, in de randen van het CDA. Prominent CDA'er en ex-minister Tjerk Westerterp noemde het CDA veel te links en wees vice-voorzitter Lodders aan als kwade genius. 'De Raspoetin van het CDA’ noemde hij haar, en hij riep de hele CDA-top op om af te treden. Gewezen kamerlid Mateman uitte zich in dezelfde zin. Ex-kamervoorzitter Bukman zei in een interview met HP/De Tijd dat het CDA een behoudender koers moet varen, al was het maar omdat de kiezers vooral rechts te vinden zijn.
'Wij staan open voor kritiek, mits deze niet komt van stuurlui aan de wal’, sneert De Hoop Scheffer zaterdag in zijn speech. Ziet het CDA dan zelf niet dat ze twee volkomen tegenstrijdige boodschappen heeft uitgezonden? Links op sociaal-economisch gebied, rechts waar het gaat om politie, justitie, asielzoekers?
Hans Hillen: 'Wie dat zegt, is blijven hangen in de jaren zeventig. Toen hoorden sociaal zijn en doorgeschoten tolerantie bij elkaar. Wie nog in dat schema zit, kan ons niet plaatsen.’ Ga maar eens kijken in Nieuwegein, zegt hij. 'Wij bieden precies wat de mensen in Nieuwegein willen. Inkomensondersteuning voor de mensen die het echt nodig hebben, en dat zijn vaak gezinnen, en een betrouwbare overheid.’ Trouwens, wat is rechts en links nog in dit land? Want neem hemzelf, hij werd altijd beschouwd als rechtse rakker. 'Maar als het gaat om zakken vullen, ben ik inmiddels aan alle kanten rechts ingehaald.’
TOT 6 MEI was het CDA in Limburg in 53 gemeenten de grootste partij, na 6 mei was dat nog maar in dertig gemeenten het geval. In Brabant daalde het aantal gemeenten waar het CDA de grootste is van 58 naar 24. En dat terwijl de ouderenpartijen ongeveer verdwenen, de boeren alle reden hadden om boos te zijn op Paars en de opkomst laag was, wat in principe gunstig is voor het CDA.
Aan de bar van de Zutphense Hanzehof heeft de Limburger René van der Linden, jarenlang kamerlid maar bij de laatste verkiezingen gedumpt, een oplossing. 'De invloed van de afdelingen moet afhankelijk worden van hun grootte. Het Amsterdamse CDA stelt niks voor, maar ondertussen drukken ze wel een enorm stempel op de partij, bijvoorbeeld met hun tolerantie tegenover coffeeshops.’ Het CDA is naar links afgegleden, vindt hij. 'Wij horen niet thuis tussen de SP en GroenLinks.’
Het kan verkeren. Na het verlies bij de verkiezingen van 1994 kwam een CDA-commissie juist tot de conclusie dat de CDA-achterban de partij veel te rechts vond. Is hier sprake van een schisma tussen het zuiden en het noorden des lands? Of tussen coryfeeën en het afficheplakkend kader, de laatsten gesteund door het partijbestuur? Of loopt de links-rechtslijn door alle geledingen heen?
Ah, daar hebben we Hans Gualthérie van Weezel, langjarig kamerlid op de rechtervleugel. Ook hij heeft wat te mopperen. Belachelijk vond hij die speech van Luck van Leeuwen. Van Leeuwen roemde de overstap van Jan Hendriks, vroeger Eerste-Kamerlid van de ouderenpartijen en nu van het CDA. Gualthérie van Weezel: 'En dan ondertussen de CDA'ers die een klein beetje kritiek hebben op de eigen partij van katoen geven, dat kán toch niet?’
In de zaal is ondertussen professor Diepenhorst - ex-rector magnificus van de VU, ex-minister van Onderwijs en ex-lid van de Eerste en de Tweede Kamer - naar de microfoon gestommeld. Hij is geen lid van de partijraad, maar als oudste aanwezige zijn er voor hem geen regels. Hij is inmiddels de tachtig gepasseerd, maar zijn stem dondert nog als vanouds. 'In plaats van de partij van het gezag, moeten we weer de partij worden van de barmartigheid. De asielzoekers, maar ook de gevangenen komen bij ons tekort. Iedereen heeft de mond vol over “streng doch rechtvaardig”. Ik zeg: wees eerst maar eens rechtvaardig.’
Luid applaus.
Diepenhorst: 'De partij is aan het vergrijzen. De huishoudelijke vergadering vanmorgen sloeg wat saaiheid betreft alles. En dat noemt zich een partij voor het volk.’ Trouwens, die leus, 'Samenleven doe je niet alleen’, wat moest hij daar eigenlijk mee? 'Ik wist de afgelopen maanden niet of ik een crèche moest openen of een huwelijksbureau.’
DE HOOP SCHEFFER sluit af. Met een uitval naar Paars volgens de inmiddels bekende tweeslag. Eerst noemt hij alles wat de regering heeft overgenomen van het CDA - het poldermodel, het gezin, de toegenomen aandacht voor armoede -, om daarna de vloer aan te vegen met Paars. Het blijft een ingewikkelde boodschap: Paars is fout, en hun gedachtengoed hebben ze nog van het CDA gepikt ook. Eerder op de middag waarschuwde Helgers al dat het CDA ervoor moet waken 'een soort onbezoldigd hoflevenrancier van Paars te worden’.
De Hoop Scheffer gaat tekeer tegen de aanstaande bezuinigingen op Defensie, met als voorbeeld het van de Nederlanders gestolen pantservoertuig waarmee de Serviërs nu in Kosovo rondrijden. En hij gaat tekeer tegen de dreigende tweedeling in Nederland, tot uiting komend in de vele gezinnen die straks niet op vakantie kunnen. Hij zegt het nog maar een keer expliciet: 'Wij laten ons niet in een links-rechtsschema drukken. En ik vraag u: praat niet te veel meer, maar handel, kom in actie!’
Een vrouw loopt naar de microfoon. 'Krachtig en eendrachtig moeten we optreden, als mensen van de hoop. Alleen dan zullen we oogsten.’ Applaus.