Het conceptie- imperialisme

De pro life-beweging adopteert tegenwoordig ingevroren embryo’s, ongeboren tweelingvruchten en hele achtlingen, ook al zullen die nooit het levenslicht aanschouwen. Wat is toch de aantrekkingskracht van de pro life-ideologie? Je hoeft er niet eens katholiek voor te zijn.
NAUWELIJKS WAS het rumoer rondom de vernietiging van de ingevroren embryo’s verstomd of het volgende incident diende zich aan: een Britse, van een tweeling zwangere vrouw werd voor het gerecht gedaagd om de abortus van de helft te voorkomen. De abortus had al plaatsgevonden, maar de rechtszaak werd gewonnen door de pro life- organisaties die dat wilden voorkomen. Engeland heeft altijd een kleine maar actieve pro life-beweging gehad, maar het getuigt eerder van realisme dan van paranoia om de ontwikkelingen van de laatste maanden op het reproduktiefront onrustbarend te vinden.

Een kleine greep uit de gebeurtenissen vanaf juni dit jaar: - Bolivia. De regering neemt haastig een voorgenomen liberalisering van de abortuswet terug na verzet van de bisschoppen. - Schotland. Het Vaticaan gebiedt aartsbisschop O'Brien zijn toestemming voor aidsvoorlichting op katholieke scholen in te trekken, hetgeen hij doet. Het Vaticaan stelt dat het programma homoseksualiteit en condoomgebruik aanmoedigt. - Peru. Bisschop Beuzeville zegt in een interview dat als een getrouwd stel condooms gebruikt, de vrouw zich waarschijnlijk ‘terugtrekt en de interesse in haar partner verliest’ omdat haar het 'belangrijkste onderdeel van een seksuele relatie, de climax waarbij de mannelijke en vrouwelijke sappen zich in haar lichaam vermengen’, wordt onthouden. De Peruaanse bisschoppenconferentie ontraadt voorlichting op scholen. - Colombia. De paus veroordeelt de pogingen tot liberalisering van de abortuswet. - Spanje. Bisschop Jose Gea roept de gelovigen op niet te stemmen op partijen die voor een legale abortus zijn. - Canada. De bisschoppenconferentie schrijft de eerste minister in een brief over de wet gelijke behandeling (die onder meer discriminatie op grond van seksuele voorkeur verbiedt) dat hoewel 'het respect voor de waardigheid van ieder individu centraal staat in de katholieke leer, de kerk onder mensenrechten niet het recht verstaat zich moreel gesproken verkeerd te gedragen’. - Polen. Hoewel de liberale wetgeving gehandhaafd blijft, wordt de abortuspraktijk steeds verder beperkt. Priesters weigeren absolutie aan mensen die voorbehoedmiddelen gebruiken; vrouwen die binnen de wettelijke grenzen om abortus vragen, worden door katholieke ziekenhuizen geholpen noch doorverwezen. Voor het eerst is er abortustoerisme naar Duitsland. - Verenigde Staten. Naarmate de verkiezingen naderbij komen, komt abortus hoger op de agenda te staan. De katholieke kerk gaat woedend te keer tegen het veto van president Clinton over een voorstel om late abortussen te verbieden. De Amerikaanse ambassadeur bij het Vaticaan liet journalisten weten dat het Vaticaan in deze 'absoluut gelijk’ had - een opmerkelijke uitspraak voor een diplomaat in dienst van de Amerikaanse regering. - Filippijnen. Een katholieke organisatie verklaart dat in tetanusinjecties voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd stiekem een anti-zwangerschapsvaccin was verwerkt (het was andersom: het anti-zwanger schapsvaccin gaat gepaard met een anti-tetanusvaccin, omdat dat het vervoer van het anti-zwangerschapsvaccin bevordert). - Mexico: op een katholieke conferentie over 'het gezin’ wordt scherp afgebakend wat katholieke gezagsdragers in het openbaar mogen zeggen over abortus, condooms, aids en het gezin. De richtlijnen voor seksuele voorlichting houden een verwerping in van voorbehoedmiddelen, sterilisatie en abortus; het bevorderen van safe sex is 'een gevaarlijk en immoreel beleid, gebaseerd op de illusoire theorie dat een condoom kan voorzien in een afdoende bescherming tegen aids’. En er wordt een relatief nieuw begrip ingezet, de 'natuurlijke wetten’. Homoseksualiteit is tegen de natuurlijke wet, en die wet voorziet ook in een legitimatie om democratisch tot stand gekomen wetten, met name op het gebied van abortus, aan te vechten. - Vaticaan. In mei roept de paus op tot wetten om de 'onvervreemdbare rechten van bevroren embryo’s te erkennen die ze hebben verworven op het moment van bevruchting’. In dezelfde verklaring worden homoseksuele paren die kinderen opvoeden, 'monstrueus en immoreel’ genoemd.
OP DE CONFERENTIE in Mexico plaatst kardinaal Affonso Lopez Trujillo, voorzitter van de Pontificale Raad voor het Gezin, een orgaan van het Vaticaan, de zaak in het door de kerk gewenste perspectief, handig gebruik makend van de terminologie van de bevrijdingstheologie. Zo spreekt Tujillo van 'geboortenbeperkingsimperialisme’, gericht op het terugdringen van de groei van de wereldbevolking en op de vernietiging van gezins- en familiewaarden. Datzelfde imperialisme is de motor achter aids-campagnes.
Met het gebruik van het begrip imperialisme springt de kerk op de trein van geruchten die in Afrika en Latijns Amerika op iedere straathoek te horen zijn: dat aids een uitvinding van het Westen is om de viriliteit en fertiliteit van zwarten tegen te gaan, dat er in het Westen allang een geneesmiddel is tegen aids maar dat dat niet ter beschikking wordt gesteld aan arme landen, enzovoorts. Tegelijk wordt zo aangesloten bij de nog steeds populaire bevrijdingstheologie, met haar radicale partijkeuze voor de armen.
In de westerse wereld heeft de pro life- beweging heel andere vormen aangenomen dan die van een uitsluitend religieus geinspireerde onderneming, al worden grote delen van de pro life-beweging in Europa en de Verenigde Staten wel vanuit de katholieke kerk gefinancierd en - veel belangrijker - gecoordineerd. De katholieke leer heeft in een dit verband urgent dilemma nooit kunnen oplossen: het verband tussen het individuele geweten en de dwingend voorgeschreven leer. De kerk opteert voor een nogal potsierlijke constructie: een individueel geweten dat voorschrijft te doen wat de kerk zegt. In geseculariseerde maatschappijen wil dat er niet meer zo erg in. Bovendien ontbreekt het de katholieke kerk in het overgrote deel van Europa en de Verenigde Staten aan echte sancties, terwijl ze die in ontwikkelingslanden - waar ze het leeuwendeel van de gezondheidszorg beheert - wel heeft.
Vrijwel niemand ontkent dat er op het gebied van seksualiteit en voortplanting morele en ethische kwesties aan de orde zijn. En vrijwel iedereen zal een seculiere moraal, die ongeveer inhoudt dat iedereen maar moet doen waar hij of zij zin in heeft, te mager vinden. De katholieke kerk nu levert een kant-en-klaarpakket, dat weliswaar barst van de innerlijke tegenstrijdigheden maar dat duidelijk voorschrijft wat er wel en niet is toegestaan. Die tegenstrijdigheden zijn deels het gevolg van het feit dat het Vaticaan het nauwelijks kan opbrengen om eerdere voorschriften te herzien - daarmee zou immers de onfeilbaarheid op losse schroeven komen. Maar voor een deel zijn die tegenstrijdigheden ook noodzakelijk. Het schijnbaar verzoenen van tegenstrijdigheden door met grote stelligheid goed en kwaad te benoemen, heeft een geruststellend effect. Het worstelen met morele dilemma’s is alleen maar leuk als gedachtenexperiment. Wie er in het werkelijke leven mee wordt geconfronteerd, zal na slapeloze nachten met een barstende koppijn een besluit nemen, een theorie construeren die bewijst dat de genomen beslissing de juiste is, en verder leven in de wetenschap dat het goede antwoord niet bestaat.
Een humanistische of seculiere ethiek bestaat voornamelijk uit de poging de dilemma’s helder te formuleren, niet in de praktische uitweg uit die dilemma’s. Voor zover er gesproken kan worden van een seculiere moraal en ethiek is die eigenlijk al leen bruikbaar als situatiegebonden afweging. Deze moraal is niet eeuwig, geldt niet voor alle omstandigheden en kan ook nog verkeerd uitpakken. Geen prettig idee als het om onomkeerbare beslissingen gaat.
Dat veel mensen in Europa en de Verenigde Staten zich aangesproken voelen tot delen van de pro life-argumentatie is dan ook geen wonder, vooral niet omdat die beweging ook nog eens heel bedreven is in het oproepen van zwarte toekomstbeelden, die goed aansluiten bij de vage bezorgdheid die mensen koesteren over de toestand in de wereld. Lang niet iedereen die zich door de argumentatie aangesproken voelt, zal het antwoord zoeken bij de dogma’s van de katholieke kerk. Het sterke van de beweging is dan ook dat voortdurend de suggestie wordt gewekt dat het alomvattende antwoord wel degelijk bestaat.
Bovendien bestaat de strategie van de pro life-beweging en aanverwante groeperingen uit het opzoeken van de uithoeken en uitwassen van de vrijheid van het individu, om daarmee het totale autonomiebegrip in diskrediet te brengen. Het verweer daartegen krijgt automatisch iets onbeholpens. Zo van: we zijn niet gelukkig over de uitwassen maar we vinden dat het principe niet moet worden aangetast. Dat lijkt al gauw een zwaktebod en dat is het in sommige opzichten ook.
IN ENGELAND WORDT op dit moment een proces voorbereid tegen een man die zijn zwangere vrouw mishandelde met als gevolg dat ze de baby verloor. Nu wordt in Engeland de mishandeling van vrouwen ongeveer even zwaar opgevat als fout parkeren, dus nu wordt bekeken of de man is aan te klagen wegens doodslag of moord - op een ongeboren kind. Als dat lukt, impliceert dat de erkenning van de foetus als persoon, en wat dat gaat betekenen voor de abortuspraktijk, laat zich raden.
Een mooi voorbeeld. Het makkelijkste maar niet geheel juiste antwoord zou zijn dat de vrouwenbeweging dus moet pleiten voor het wettelijk en juridisch serieus nemen van vrouwenmishandeling. Een goed idee, maar het laat onverlet dat het toch iets anders is of je in elkaar wordt geslagen of dat je in elkaar wordt geslagen met als gevolg de beeindiging van een gewenste zwangerschap. Beter is misschien te stellen dat de vrouw in het tweede geval veel ernstiger is mishandeld en dat dan de straf zwaarder moet zijn. De status van de foetus wordt daarmee buiten beschouwing gelaten. Die strategie houdt echter geen rekening met de rauwe praktijk van het rechtsstelsel. Een beetje advocaat zal het leed van de vrouw illustreren met het tonen van reeds gekochte babykleertjes, ingerichte kinderkamers en ontroostbare grootouders. En een beetje slimme pro life-groep zal zeggen dat het natuurlijk niet zo kan zijn dat een gewenst kind wel een (vermoord) kind is, ook al is het ongeboren, en een ongewenst kind niet. Het is precies dit type dilemma dat zo vervelend is om over na te denken. Het is concreet, het wordt door omstandigheden beinvloed en het goede antwoord bestaat niet. Bovendien is het een urgent dilemma.
Prenatale diagnostiek en andere medische technologieen stellen het individuele geweten ook met grote regelmaat voor onmogelijke keuzen. Nimmer wordt de staat, die de ontwikkeling van die technologie mogelijk maakt, of het medisch establishment, dat de richting van het onderzoek bepaalt, daarop aangesproken. De commotie ontstaat altijd over een individu dat, gesteld voor onmogelijke keuzen, in de ogen van anderen een verkeerde beslissing neemt. De leer van de pro life-beweging en van de katholieke kerk sluit daar goed op aan.
In de tegenargumentatie vallen vaak de woorden 'middeleeuws’ en 'irrationeel’. De katholieke kerk weerspreekt die termen nooit. Onderdeel van de strategie is namelijk dat veel mensen de afkeer van de moderne tijd op bepaalde punten delen, met een nostalgie naar een tijd die nooit heeft bestaan maar waarin niettemin het leven goed en vooral eenvoudig was. En het predikaat 'irrationeel’ laat men zich al even opgewekt aanleunen in de wetenschap dat dat voor veel mensen niet veel anders uitdrukt dan weerzin tegen een koele, kille rationele maatschappij waarin iedereen voor zichzelf vecht en voor menselijkheid geen plaats is.
Het slimme van de gematigde delen van de pro life-beweging, dus de wijze waarop de beweging zich in het Westen voordoet in tegenstelling tot de botte machtspolitieke handelwijze van het Vaticaan in ontwikkelingslanden, is niet dat ze erin geslaagd zijn massa’s mensen daadwerkelijk aan hun kant te krijgen (in feite is het een zeer klein groepje) maar dat ze bij grote groepen mensen de indruk wekken dat ze iets aan de orde stellen waar anderen het niet over willen hebben of wat anderen niet aan de orde durven stellen.
Het omgekeerde werkt lang niet zo goed: wie zich hardop afvraagt hoe de anti-abortuskruistocht vanuit de erkenning van de waarde van het leven zich dan verhoudt tot het aantal keren dat de Amerikaanse katholieke kerk haar stem heeft verheven tegen de doodstraf, wordt vreemd aangekeken en van demagogie beticht. Amerikaanse politici van alle partijen vallen over elkaar heen in pogingen steeds meer misdrijven voor de doodstraf te kwalificeren. De katholieke kerk is daar een verklaard tegenstander van, maar een politicus wordt pas aangevallen als hij voor een legale abortus is. Dat zich daarmee in het hart van de Republikeinse Partij, fervent voor de doodstraf en tegen abortus, een tegenstelling van formaat voordoet, wordt zelfs door de Democraten niet publicitair uitgebuit.
IN EUROPA VINDT een soortgelijk proces plaats. Er heerst een atmosfeer waarin normale mensen zich niet met de pro life- hysterie inlaten, maar ook niet met de bestrijding daarvan. Met lange tanden zetten woordvoerders van organisaties als de Rutgersstichting zich aan het schrijven van artikelen waarin nog eens wordt uitgelegd dat het allemaal in deze specifieke situatie toch niet zo eenvoudig lag als de degenen doen voorkomen die geld aanboden om de geaborteerde helft van de tweeling op te voeden. Artsen spreken het volk geruststellend toe over de ingevroren embryo’s, met een gezicht alsof ze voor de middeleeuwse inquisitie staan. Prive wil een arts nog wel eens vertellen hoe onsmakelijk een late abortus is, of hoe lullig hij of zij sommige argumenten voor abortus vindt. Alleen in sommige delen van de vrouwenbeweging wordt de restauratie openlijk beleden in de vorm van opwaardering van het moederschap als waardevol tegenwicht tegen een jachtige, harde, kapitalistische en anderszins nare maatschappij.
Mary Ann Glendon, hoofd van de Vaticaanse delegatie naar de Wereldvrouwenconferentie, professor aan de Harvard University, zei onlangs: 'Hoewel jonge vrouwen over het algemeen de verworvenheden van de oudere feministen waarderen, beginnen velen van hen de slachtoffers van de vrouwenbeweging in ogenschouw te nemen, met name met betrekking tot kinderen.’
Het is duidelijk dat de Vaticaanse diplomaten weten in welk krachtenveld ze opereren. Nadat het feminisme als stroming onschadelijk is gemaakt en veroordeeld, analoog aan de behandeling van de bevrijdingstheologie, kan het Vaticaan zich een deel van het feministische begrippenkader eigen maken. Vol afschuw spreken katholieke gezagsdragers tegenwoordig over de onderwaardering van vrouwen en, waarom niet, het vrouwelijke in de maatschappij. De rol die zij voor vrouwen in gedachten hebben, is evenwel nog altijd aan strenge regels en beperkingen gebonden.
Het is in Europa niet zo moeilijk om het Vaticaan zwart te maken. Het is wel moeilijk om de semantische acrobatiek van het Vaticaan te ontmaskeren en het binnensijpelen daarvan in seculiere hersens en harten tegen te gaan. De film The Silent Scream zal in Europa heus niet op lagere scholen worden vertoond zoals in diverse Latijns-Amerikaanse landen. Drukbezochte bijeenkomsten waar 'overlevenden’ van een mislukte abortus het woord voeren, zoals die in de Verenigde Staten worden georganiseerd, zullen ook niet snel in Europa plaatsvinden. Maar het is het zwijgen van diegenen die wel heil zien in een seculiere moraal en een situatiegebonden ethiek, dat maakt dat de agenda wordt bepaald door diegenen die de afbraak van de individuele autonomie op het oog hebben. Het is de ontkenning van reeel bestaande dilemma’s en problemen die het mogelijk maakt dat een leer die mensen onbeschermd aan aids uitlevert, als humane kracht verschijnt.