H.J.A. Hofland

Het dikke midden

Nederlander ziet moslim niet staan. Zo vatte de Volkskrant een onderzoek van het Nipo samen. De helft was bang voor fundamentalistische aanslagen in Nederland, 47 procent verwachtte «op termijn» naar moslimregels te moeten leven en 43 procent dat de Nederlandse vrouwen zich niet meer zouden kunnen gedragen zoals ze willen. «De islam is als het griezelige monster onder ons bed.» Dat was op 26 juni van dit jaar. Geert Wilders was lid van de VVD, Theo van Gogh en mevrouw Hirsi Ali legden de laatste hand aan Submission. Bij duizenden lieten Nederlandse toeristen de apartheid achter zich en vertrokken naar de Turkse stranden. De zomer van 2004 ging vredig voorbij.

De opening van NRC Handelsblad op 11 september: Terreurrecht moet aanslag verhinderen. Burger betaalt prijs, beknotting rechtsstaat dreigt. Justitie, politie en AIVD krijgen verregaande bevoegdheden. Het geheel van de voorgestelde maatregelen leidt tot een toepassing van het strafrecht «die eerder lijkt op een oorlogssituatie of een andere uitzonderingstoestand dan op een normale situatie», meldt de begeleidende notitie. Minister Remkes noemt de dreiging van terroristische aanslagen «onverminderd groot».

Aan het begin van het seizoen waren we hier opnieuw op het ergste voorbereid. Filosoof Paul Cliteur had uit veiligheidsoverwegingen zijn optreden als columnist al gestaakt. Conservatief Bart Jan Spruyt liet zich bij optreden in het openbaar particulier bewaken. Intussen werd door Marokkaanse jongeren een wit gezin uit de Amsterdamse Diamantbuurt weggepest. Of de miljoen in Nederland wonende moslims het daarmee eens waren, is niet onderzocht. Het openbaar debat werd nog harder. Dat was het nationale politieke feit.

In deze sfeer voltrok zich de moord van 2 november. Wilders, intussen onafhankelijk, en Hirsi Ali doken onder. Wilders wordt belemmerd bij het oprichten van zijn eigen partij, Hirsi Ali reist van geheim adres naar geheim adres en Spruyt heeft van de Nationaal Coördinator Bewaking en Beveiliging de raad gekregen zich koest te houden en Wilders te mijden. NRC-columnist Afshin Ellian vindt de Nederlanders een laf volk. Hij zelf neemt geen gas terug maar gaat door met de terreurbestrijding.

Ziehier een paar momentopnamen uit de nieuwe Nederlandse omwenteling zoals die nu een jaar of drie aan de gang is. Veiligheidsdiensten zijn dag en nacht in de hoogste staat van paraatheid. Toch wordt er weer een politieke moord gepleegd. De opinie van de vijftien miljoen autochtonen over allochtonen zal er niet beter op zijn geworden. De meest besproken volksvertegenwoordigers voeren hun oppositie vanuit de gootsteenkast. Bekende en minder bekende Nederlanders vertellen dat ze willen emigreren. Het is hier niet leuk meer, zo vatte de Volkskrant de resultaten van een ander onderzoek samen. Zeg dat wel.

In NRC Handelsblad schreef ik een paar weken geleden een column met de strekking dat Nederland rijp wordt voor een staatsgreep. Aan een paar voorwaarden daartoe wordt op het ogenblik iedere dag meer voldaan. De levensverzekering van iedere westerse democratie ligt verankerd in het dikke midden, de grote massa van de min of meer tevredenen. Met dit midden gaat het niet goed. Als je ons volk ziet, autochtoon en allochtoon, denk je dat ze niet mogen klagen. Magere Nederlanders worden zeldzaam. Dikke mensen komen er meer en meer, van elke kleur en godsdienst. De kinderen horen tot de dikste ter wereld. Dit moet wel een sterke democratie zijn.

Maar dit is de Nederlandse paradox: terwijl de gemiddelde omvang van onze 16,5 miljoen inwoners nog steeds toeneemt, wordt de politieke toekomst minder zeker. Er zijn drie partijen die het niet eens worden. De grote autochtone meerderheid die met rust gelaten wil worden, zoals ze dat «altijd» gewend is geweest. «De» moslims, ongeveer een miljoen, van volstrekt ingeburgerd tot nog altijd vreemdeling, maar hoe dan ook «de» moslims. En een paar honderd terroristen die de maatschappij weten te desorganiseren, zoals het terrorisme dat overal ter wereld kan. Met een paar aanslagen over langere tijd kunnen terroristen hun permanente invloed verzekeren.

Dat dreigen ze nu hier te doen. Wie we de opiniemakers in de media noemen, zijn onderling in een vendetta verwikkeld, een strijd waarin alles mag. De woordvoerders van de politiek zijn zoals gebruikelijk voorzichtig en bepalen zich tot algemene beloften die niet duidelijk en vooral niet vlug genoeg worden verwezenlijkt. Het dikke midden dat zich toch al door allerlei economische omstandigheden en organisatorische verbouwingen bedreigd voelt, verliest zijn zekerheid, de overtuiging dat het dagelijkse leven in grote trekken voorspelbaar is. En voor het eerst heeft het een erkende zondebok: de moslims.

«Islamofobie is vergelijkbaar met antisemitisme», aldus rabbijn Awraham Soetendorp. Die conclusie sluimerde al in de resultaten van het onderzoek dat ik citeerde. De hele vorige eeuw hebben revolutionairen geen voet aan de grond gekregen. Troelstra, Mussert, Provo’s, krakers, ze hebben een relatieve rimpeling veroorzaakt, een oproer dat vanzelf in de trage weerstand van het dikke midden is gesmoord.

Voor het eerst heeft nu dit vaderlandse lichaam een werkelijke vijand binnen de grenzen: het terrorisme. Over de bestrijding heerst een heftig openbaar verschil van mening. De staat heeft geen overtuigend antwoord op die kwelling. In het dikke midden smeult radeloosheid. Nog een moord en de kans is groot dat de zondebok «keihard wordt aangepakt» door een nieuwe voorhoede die «de laksheid beu is».

Ik voorspel niets, ik opper alleen de mogelijkheid dat dit dan de ouverture tot een staatsgreep zou kunnen zijn. En ik wens u een rustig 2005.