Het dossier-kain

Kain doodt zijn broer Abel. Het is de oer-moord, de moeder van alle moorden. En aan het einde van het tweede millennium na Christus zijn de Kains onder ons talrijker dan ooit. Zijn we definitief aanbeland in het Rijk van het Kwaad?
ALLES WAT onze voorouders ons hebben nagelaten zijn wat fossielen van zichzelf plus de angst voor wolven. De sterken verslonden de zwakken en er moest orde heersen - steunend op wetten, godsdiensten en politieke doctrines. In aansluiting op het gebod ‘Think globally!’ (hedendaagse versie van het bijbelse ‘Gij zult uw naaste beminnen als uzelf’ en neo-kapitalistisch equivalent van ‘Proletarier aller Lander vereinigt Euch’) wordt het complementaire gebod ‘Act locally!’ steeds vaker opgevat als aansporing tot burgeroorlog.

Ondanks de pretentie als zaakwaarnemer van God een rechtvaardige samenleving na te streven, koestert de mens een stijgende afkeer jegens zijn biologische soortgenoten. Dat wil zeggen: die buiten de clan. Het eigenterritoor van vreemde smetten te zuiveren is en blijft ons diepste verlangen. De met de mond beleden oefening in naastenliefde resulteert uiteindelijk in genocide.
Moord en doodslag van gisteren vergeet de goegemeente liefst zo snel mogelijk. Een kwart eeuw geleden bijvoorbeeld was de Culturele Revolutie in China, die een paar miljoen mensen over de kling joeg, nog het onbespoten idool van progressief Nederland. Geen kwaad woord over Mao in tegenwoordigheid van een academische elite die haar omgeving terroriseerde met ethical cleansing.
‘Your God is my Devil Your black is my white Your good is my evil Your shadow is my light.’ Aan de hand van deze regels uit het gedicht Cain and Abel van de Amerikaan Timo Seppa (1995) over de oudtestamentische moordenaar met wie het allemaal begonnen is, volgt hier een poging om de arche- crime story - Kain, oudste zoon van Adam en Eva, sloeg zijn broer Abel dood - voor postmorele lezers te actualiseren.
Tot op de dag van vandaag doet de voornaam Abel opgeld, maar Kain heet niemand. 'Eenen onschuldigen, het slagtoffer wordende van haat en nijd, noemen wij eenen Abel, terwijl wij den naam van Kain toepassen op den nijdigen, wreveligen booswicht, of ook op den snoodaard, die na het gepleegde misdrijf door angst gejaagd wordt.’(Woordenboek der Nederlansche Taal). Toch is het de vraag of Abel, de herder, in wezen niet een grotere etter was dan zijn oudere broer, de landbouwer. Om in het gevlei te komen bij de heersende machten verzamelde Abel reeds op jeugdige leeftijd alle padvindersinsignes die hij behalen kon, terwijl de knaap Kain zelfgemaakte wijsjes floot, koriander zaaiend op de rotsen.
In de meeste mensen leeft het verlangen naar erkenning, die hun het gevoel moet geven dat zij niet voor niets op de wereld zijn. God nam wel Abels barbecue-pakket aan, maar de fruitmand van de oudste broer weigerde hij. Daarmee verwondde hij Kain tot op de bodem van diens ziel. Kain pikte het niet dat God hem reduceerde tot een B- merk. In zijn ogen gebeurde dit volslagen ten onrechte. Waarop berustte de uitverkiezing van Abel? Anders dan op willekeur, of in moderne bewoordingen: op vriendjespolitiek, partijlidmaatschap, corruptie? In het dossier-Kain duikt dan ook een tweede dader op als eigenlijke Urheber. Het brein achter de misdaad is een bovennatuurlijke projectie door ambitieuze stamhoofden. De Godfather in deze zaak is niemand minder dan God zelf.
HET SPOOR LEIDT vervolgens naar de Twee Rijkenleer van de invloedrijkste christelijke denker ooit, Aurelius Augustinus (354-430). Volgens deze katholieke kerkvader zijn er op aarde, sinds de zondeval, twee soorten menselijke gemeenschappen, belichaamd in de zonen van Adam. In Abel, een club van mensen die naar de geest, in Kain, een club van mensen die naar het vlees willen leven. Het rijk van God en het rijk van Satan. De antithese der beide rijken maakte de eeuwige orde tot een esthetisch geheel, een tot in de finesses doordacht kunstwerk, vervaardigd door de Grote Klokkenmaker, die alle dingen heeft gegrond in maat, getal en gewicht. Aan het einde der tijden manifesteert God zich als de ultieme Mondriaan, een mozaieklegger met de basiskleuren goed en kwaad. In de visie van Augustinus, een potentiele medeverdachte in ons dossier, is de zin der geschiedenis au fond een esthetische. Wat dit betreft valt het dossier-Kain eigenlijk onder staatssecretaris Nuis.
Ook de god van het Derde Rijk, Adolf Hitler, heeft altijd de Grote Kunstenaar willen spelen. Voor een artistieke herschepping van de wereld lanceerde hij zijn eigen kijk op goed en kwaad, resulterend in nazitempels naast concentratiekampen. De Fuhrer handelde naar bijbels voorbeeld. Door Abel te positioneren als een heilige en Kain als een crimineel schiep God de befaamde tweedeling van de samenleving die ook de maatschappelijke basis zou gaan vormen van het christendom en die nog heden ten dage de sociale verhoudingen in de wereld bepaalt.
In de eerste eeuwen van onze jaartelling groeide de christelijke kerk uit tot de grootste slavenhouder in het Romeinse keizerrijk. De slaven stonden in dienst van God en konden dus alleen door God zelf in vrijheid worden gesteld. Het zal niemand verbazen dat deze halsstarrig weigerde het eigendomsrecht prijs te geven. Augustinus prijst de tevredenheid der wereldlijke machten over een godsdienst waarvan de prediking onwillige tegenstribbelaars tot in hun lot berustende horigen maakte. Meer dan duizend jaar later zouden christelijke theologen redetwisten over de vraag of een zakspiegeltje de juiste prijs voor een neger was.
Tot welk bloedstollend machtsmisbruik, onder het mom van naastenliefde, de uitvinding van de christelijke monogod in de geschiedenis geleid heeft, is inmiddels genoegzaam bekend (behalve bij de EO, hoeksteen van onze publieke omroep). Door een gecombineerde inzet van christelijke missie en westerse militaire macht werd de niet-blanke wereld - thans de derdegeheten - van haar culturele identiteit en vrijheid beroofd. In het verlengde hiervan ligt, gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw, de expansie van Amerikaans/Europees tv-entertainment. Het confronteert de geknechte massa’s met schepselen van een hogere orde: gezonder, schoner, mooier, slimmer, rijker, welvarender, omringd door begerenswaardige stoffelijke zaken. Waarop berust in Gods naam hun uitverkiezing? Bij miljoenen tegelijk worden zo de Kains van deze tijd geproduceerd.
DE FRANSE FILOSOOF Jean Baudrillard sneert dat 'het evangelie van de liefde'in rap tempo plaats maakt voor 'de passie van de haat’. Bij een bezoek aan Australie vielen hem de schellen van de ogen. Onder de aborigines trof hij een radicaal anders-zijn aan dat niet door westerlingen begrepen wenst te worden en ook nooit zal worden. Onvermurwbaar verwerpen zij onze manier van leven. Alles wat met de westerse cultuur te maken heeft, wijzen zij af. Dichter bij huis herkent de filosoof vervolgens het bijbehorende gevoels- en denkpatroon: bij de opstandige jongeren in de buitenwijken van Parijs.
Dit cultuurpatroon van verzet breidt zich over heel West-Europa uit. Ook in de grote en middelgrote steden van Nederland slaan autoriteiten alarm over agressie, misdaad en geweld door allochtone jongeren, vooral die uit Marokko. De toestand wordt langzamerhand onhoudbaar genoemd. Zo berichtte NRC Handelsblad van 19 juli onder de kop 'Straatterreur van jeugdigen in Groningen’, dat een groep van dertig dertien- tot zestienjarige jongens 'allen van allochtone afkomst’ in nieuwbouwwijken een ware terreur uitoefent, waarbij grof geweld niet wordt geschuwd. 'Ze bedreigen hun slachtoffers met een mes of een ander wapen, sommigen hebben een alarmpistool. Ze beroven hun leeftijdgenoten eerst en slaan ze dan alsnog in elkaar. Ze zijn behoorlijk sadistisch’, huivert een jeugdofficier van justitie. 'Een cursus sociale vaardigheid of slachtoffer-in- beeld helpt bij deze jongeren niet meer. Je moet ze meteen streng aanpakken.’
Is de 'multiculturele samenleving’ een utopie? Halverwege de jaren tachtig, constateert Baudrillard, kwam in de westerse culturen een ontbindingsproces op gang, waardoor de sociale cohesie progressief verdween. Zonder dat wij er feitelijk erg in hadden. Terwijl het publieke debat zich verloor in de ethiek van een 'zorgzame samenleving’ leven er in werkelijkheid nog slechts zulke hartstochten als: haat, walging, allergie, afkeer, afschuw, weerzin of ontgoocheling. Van steeds meer mensen maakt zich een totale verkilling en verveling meester, een algehele onverschilligheid, die onverwachts kan omslaan in nietsontziend geweld. Er kunnen zich processen voordoen van pijlsnelle escalatie tot in het extreme (Rwanda 1994 bijvoorbeeld, met de Tutsi’s in de slachtofferrol van Abel). De filosoof eindigt zijn beschouwing met de vraag: gaat de mensheid zo de eenentwintigste eeuw in, puttend uit de energiebron van de haat?
Helaas, het is niet erg waarschijnlijk dat bij de tweeduizendste paukeslag in de partituur van het christendom de haat plotseling omslaat in liefde. 'Waar gij u zult willen nederzetten, overal zullen vloek en haat en verfoeiing uw deel zijn, en met Kains merk op het voorhoofd zult gij, ellendig, vervolgd en ontweken, als banneling de aarde moeten rondzwerven’(WNT). Vluchtelingen, asielzoekers, overlevenden van bloedige stammentwisten, milieuslachtoffers, naamloze inwoners van megasteden, werklozen, kanslozen of domweg relatief gedepriveerden, zwarten, gediscrimineerden, ontheemden, paupers zonder perspectief, uitgehongerden, misbruikten, misleiden, meegesleepten in religieuze verdwazing, drugsverslaafden, psychisch beschadigden of gestoorden, kinderen opgegroeid in haat en wapengeweld, jongeren uberhaupt - het dossier-Kain zwelt met de dag.
Uit dat dossier blijkt nog eens overduidelijk dat de maatschappelijke dichotomie gebaseerd is op een arbitraire keuze tussen goed en kwaad. Waarbij de machtigen-van- het-moment telkens opnieuw het eigenbelang als richtsnoer nemen, zich verschuilend achter de facade van een zogenaamd objectieve God. God en Adam, de vaders - Kain en Abel, de zonen. Waar blijft toch de vrouw en moeder in de patriarchale ordening der geschiedenis? Laat de relikrimi van de broedermoord zich niet mede verklaren uit haar manifeste absentie?
Voor de meeste religies vormde de concrete natuur het uitgangspunt en niet een abstracte bovennatuur. Zo steunt bijvoorbeeld het confucianisme op de principes van Yang (mannelijk, actief, scheppend en licht) en Yin (vrouwelijk, passief, ontvangend en donker). Bij het bouwen van een huis, tempel of graf hielden de volgelingen van Confucius rekening met een gunstige Yang-Yin-verhouding in het lokale milieu. Alle grote kosmologieen, door de menselijke geest geconstrueerd, aanvaardden de man-vrouw polariteit als ordenend beginsel. Op de metafysica van het Westen na, een komplot van mannen die de geschiedenis van haar geslachtelijkheid beroofden. Als evenbeeld Gods gold slechts de man: denker, dichter, scheppend kunstenaar. Ook Radovan Karadzic, regisseur van massale verkrachtingen, gaat er prat op een christen te zijn.
EEN SPRAAKMAKEND icoon in de Sixtijnse kapel toont hoe de moeder aller levenden, Eva, vorm krijgt uit een ribstuk van haar toekomstige minnaar en levenspartner (vgl. de vulgaire, meestentijds door mannen gebezigde uitdrukking 'lekker stuk’). Het bijbelboek Genesis portretteert Eva als een lichtzinnig type dat zich in de Hof van Eden liet verleiden door de slang. Nog in het Nieuwe Testament (1 Tim.2:11 vv) decreteert de apostel Paulus over de positie van de vrouw: 'Ik sta haar niet toe zelf onderricht te geven of de man te overheersen; zij moet rustig toehoren.’ Uit het typische mannendenken werd elk spatje vrouwelijkheid verdrongen. Zoals joden tot in onze tijd moeten boeten voor de moord op Jezus, ondergaan vrouwen nog altijd straf voor Eva’s ongehoorzaamheid aan God. Paulus in zijn eerste brief aan Timoteus: 'Adam werd niet misleid, maar het was de vrouw die zich liet bedriegen en daardoor tot overtreding kwam.’
Tot op de dag van vandaag breekt het monsterverbond van joods patriarchalisme met christelijke theologie de wereld op. In het licht der historie was de totstandkoming ervan de oervorm van georganiseerde misdaad en voedingsbodem voor alle latere criminaliteit. Het christelijke avondland als spin in een World Wide Web haalde heilsgebeuren en wereldgeschiedenis door elkaar, waardoor Gods heil tot onheil kon worden. En Gods gunst tot afgunst. Het motief voor de daad van Kain is zelfs geseculariseerde christenen nog ten diepste vertrouwd. Als God het laat afweten - dat deed hij destijds al en dat doet hij nog steeds - neemt de mens het recht in Godsnaammaar in eigen hand. Dus stond Kain geen andere weg open dan voor God te spelen. Voor hem was het elimineren van Abel een daad van existentiele zelfrechtvaardiging. Want terwijl de jongere broer alle credits kreeg en de oudste geen enkele, vond Kain in zijn hart zichzelf meer waard dan Abel.
De ultieme correctie van een gekwetst ego op de arbitraire populariteit van een ander is moord. Het dossier-Kain loopt van het jahwistische scheppingsverhaal, omstreeks zesduizend jaar geleden, tot de televisiejournaals en -soaps aan het eind van het tweede millennium na Christus.
Kains zonde, daar bestaat een goed jiddisch woord voor: kinnesinne.