repliek

Het e-boek is niet tegen misbruik bestand

Zo nu en dan denk ik tegenwoordig aan de man die in 1900 in Brooklyn, niet ver van Coney Island, woonde. Hij was net gewend aan het feit dat zijn inmiddels overleden ouders zichtbaar achter waren gebleven op een glasplaat toen bewegende beelden hun intrede deden. Niet alleen de tijd kon worden stilgezet, zoals op een foto, het leven zelf kon worden gevangen en naar believen worden herhaald. Er stonden hem nog meer wonderen te wachten: een paard en wagen, zich voortbewegend zonder paard! Twee mannen die in een machine, die veel weg had van een libelle, konden vliegen. Een apparaat waarmee je met iemand die zich op grote afstand bevond kon spreken alsof hij of zij naast je stond. De man onderging deze reeks nieuwe uitvindingen zonder zich de reikwijdte ervan te kunnen realiseren.
Ongeveer zo voel ik mij op dit ogenblik, geconfronteerd met het wereldwijde web. Ik maak er gebruik van, maar kan mij de toekomstige ontwikkeling ervan nauwelijks voorstellen. Dat de brief vervangen wordt door de e-mail ligt voor de hand. De postbode is straks net als de straatzanger een verdwenen fenomeen. Zouden boeken zoals ik die ken en hanteer straks verdwijnen en alleen nog maar in gedigitaliseerde vorm beschikbaar zijn? Net als Jason Epstein geloof ik daar niet in. Een cultuur die met een druk op de knop verwijderd kan worden is wel voorstelbaar maar onwenselijk. De overdracht van kennis, het bewaren ervan en dus het in stand houden van een cultuur, zal altijd gedrukte teksten als drager nodig hebben. Ondertussen verkeert de wereld van de literatuur - de uitgevers, de schrijvers, de boekhandelaars - in lichte paniek. Enige reden daarvoor is er wel.
Onlangs sprak ik Gijsje Grosfeld, een zeventienjarige vwo-scholiere. Zij was ervan overtuigd dat het e-book een succes zal worden. Volgens haar kwam dat omdat de meeste kinderen, zelfs op het vwo, niet meer direct met boeken in aanraking komen. Bovendien, zo zei ze, zijn boeken dan gratis down te loaden. Ik sputterde tegen. Maar je kunt toch een beveiliging aanbrengen op ieder e-book dat je op het net zet? Ze lachte een beetje smalend. Er is geen slot dat niet door een nerd te kraken is en ze noemde iemand uit haar kennissenkring die alle bekende muzieksites had weten te kraken. Zelf kwam ze uit een gezin waar de boekenkast een vast gegeven was, maar ze zou zich een wereld zonder boeken best voor kunnen stellen. Wie heeft er nu nog een cd- verzameling thuis? Ik moest bekennen dat ik tot die groep van achterlijken behoorde. Dat was toch helemaal niet meer nodig? Als je iets wilde beluisteren of lezen kon je het met een paar eenvoudige handelingen op je computer binnenhalen. Waarom zou je al die dingen moeten hebben als je er, op het moment dat je er behoefte aan had, vrijelijk over kon beschikken?
We moeten oppassen dat we de ontwikkeling van het e-book in de Verenigde Staten niet als het voorland voor Nederland gaan zien. De geografische verschillen tussen beide landen zijn daarvoor te groot. Veel Amerikanen, voorzover ze nog lezen, wonen ver van een boekhandel af. Verkopen van boeken via internet is daarom vooral een succes geworden in grote landen met weinig boekhandels. Zo zal het daar ook met de e-books gaan. In Nederland zijn de verkopen van e-boeken nog te verwaarlozen. Ook het aanbod is nog veel te gering. Bovendien moet de concurrentiestrijd tussen producenten van e-readers zich nog uitkristalliseren in een apparaat dat goedkoop en universeel genoeg is om grote groepen te verleiden zo'n ding aan te schaffen. Maar wat niet is kan nog komen. Daarom is het goed dat uitgevers en auteurs zich zo goed mogelijk voorbereiden op een eventueel succes van het e-boek. Er zal onderhandeld moeten worden over een redelijke verdeling van inkomsten tussen uitgever en auteur. Hierbij moet in het oog worden gehouden dat het vooral de zogenaamde bestsellerauteurs zijn die bij deze ontwikkeling belang hebben. De beveiligingsstatus van het e-boek en dus het beschermen van auteursrechten blijft ondertussen het meest problematische punt. Ik ben bang dat Gijsje Grosfeld gelijk heeft: het e-boek is net zo min als muziekbestanden effectief tegen misbruik te beschermen. En wat te denken van het uitlenen van e-boeken via openbare bibliotheken? Hoe moet een leengeldregeling, zoals die nu bestaat voor papieren boeken, eruit gaan zien? Epstein spreekt in zijn artikel over het voordeel van een in de naaste toekomst volledige beschikbaarheid van de backlists van uitgeverijen. Boeken die in papieren vorm niet meer voor her-exploitatie in aanmerking komen zouden via het internet een tweede leven kunnen beginnen. Dat klinkt bijna utopisch. De werkelijkheid ziet er minder rooskleurig uit. Door het al jaren falende literatuuronderwijs op middelbare scholen zullen er steeds minder jonge mensen komen die over de noodzakelijke kennis van een literaire traditie beschikken om van deze service gebruik te gaan maken.
Het ziet ernaar uit dat de boekhandel het meest last van de ontwikkeling van e-boeken zal krijgen. Grote aanbieders als Amazon, Google en Bol zullen er alles aan doen om het e-boek als alternatief voor het papieren boek aan te prijzen. Toch houd ik het erop dat het tij valt te keren als de boekhandel activiteiten weet te ontplooien die het voor de klant aantrekkelijk maken toch naar zijn winkel te blijven komen. Zoals ook een aantal kleine uitgevers in Nederland in de marge is ontstaan, die vrijkwam door de commercialisering van grote uitgeverijen, zal de kleine boekhandel zich kunnen handhaven door zich te specialiseren.
Nu ik dit heb opgeschreven zie ik in de spiegel de man opdoemen met wie ik dit stukje begon. Net als hij bezit ik geen voorspellende gaven.


Van Bernlef verschijnt in januari De een zijn dood, Querido, 192 blz., € 22,95 (geb.)

BEELD JAN ROTHUIZEN