Film: ‘Donbass’

Het einde van de grap

Donbass, regie Sergei Loznitsa © Imagine Filmdistributie

De oorlog in het oosten van Oekraïne, in de streek bekend als het Donetsbekken, vormt de achtergrond van Sergei Loznitsa’s nieuwe film. Zoals in A Gentle Creature (2017), waarin een Russische vrouw onderzoekt wat er met haar man in de gevangenis is gebeurd, toont Loznitsa in Donbass de chaos van bureaucratie, propaganda en sociale controle in tijden van gewapende conflicten. De film is opgebouwd uit een serie vignetten die de brute werkelijkheid van de oorlog toont. Tegelijkertijd legt Loznitsa bloot hoe hilarisch gewone mensen kunnen zijn wanneer ze onverwacht en onverdiend de macht in handen krijgen.

Heel mooi blijkt dat uit een scène waarin de camera meegaat in een schuilplaats voor dorpelingen gevangen in de strijd tussen door Rusland gesteunde separatisten en Oekraïense soldaten. Ze vinden onderdak in een gebouw waar de leefomstandigheden erbarmelijk zijn. Geen stromend water, licht of verwarming. Nauwelijks slaapplaats. Weinig eten. Ziekte. Opeens marcheert een sexy jonge vrouw naar binnen, gestoken in hoge hakken en een jurk vol glitters. Die zoekt iemand. Haar moeder. Wat doe je in hemelsnaam hier? wil de jonge vrouw weten. Ik schuil, antwoordt de moeder. De jonge vrouw is sprakeloos. Dat is nergens voor nodig, zegt ze, kom met mij mee. Nee, zegt de moeder, ik schuil. Waarna de vrouw weer naar buiten gaat, in haar luxe suv stapt en naar kantoor rijdt, waar ze blijkt te werken voor een plaatselijke politicus die op de hand van de Russen is.

Het onderscheid tussen het Oekraïense leger en de separatisten is nooit helemaal duidelijk, waarmee Loznitsa een punt maakt over gemakkelijke opvattingen over good guys en bad guys ten tijde van oorlog. Ook dit idee is eerst hilarisch, maar het einde van de grap is nooit ver weg. In nog een schitterende scène marcheren twee Russische soldaten naar het centrum van een stadje. Ze hebben een man bij zich wiens handen vastgebonden zijn. Om zijn middel is een stuk karton geplakt met erop het woord ‘verdelger’. Op een pleintje zetten ze de man tegen een lantaarnpaal. Het duurt niet lang of dorpelingen komen langs. De stemming slaat om – ook bij de kijker. De lach verstilt als blijkt dat deze mensen, onder wie grootmoeders die net boodschappen hebben gedaan, klaar zijn om de Oekraïense ‘verrader’ te verscheuren.

Ondanks het episodische karakter van Donbass slaagt Loznitsa erin een afgerond verhaal te vertellen. De film begint en eindigt in een stacaravan waar acteurs zich voorbereiden op een performance. De impact van wat hier precies gebeurt, is pas duidelijk wanneer de eindtitels op het scherm verschijnen. De satire bijt. De ware aard van de mens schemert door nu de bestaansvoorwaarden wegvallen van wat we als ‘beschaving’ beschouwen. De ironie is dat ‘beschaving’ niet vaststaat: is die te vinden in Europa, waar Oekraïne bij wil horen, of in Moedertje Rusland waar men de glorie van weleer wil hervinden?

Wie het weet, mag het zeggen, aldus Loznitsa in Donbass, want wanneer de bommen eenmaal vallen, zijn antwoorden nooit eenduidig.


Te zien vanaf 7 februari