Commentaar: Beschaving

Het einde van het einde

Een achterhoedegevecht noemt Francis Fukuyama de strijd die is aangezwengeld door Bin Laden en consorten. Daarmee wordt volgens Fukuyama de stelling die hij in 1989 lanceerde na de ineenstorting van het communisme, andermaal bevestigd: de geschiedenis loopt ten einde. Geschiedenis beschouwt hij als een evolutionair proces van de mensheid met als enig doel de suprematie van de westerse, kapitalistische, democratische cultuur.

De Amerikaanse hoogleraar internationale economie is sinds elf september weer helemaal terug in de krantencommentaren. Zijn einde-van-de-geschiedenis-hypothese werd ten einde verklaard, want de geslaagde aanval op het hart van het wereldkapitalisme is net als in de Koude Oorlog een fundamentele botsing van samenlevingen.

Ontegenzeggelijk heeft Fukuyama met zijn originele definitie van «de geschiedenis» de toon gezet in het cultuurfilosofische debat in het post-Koude-Oorlogtijdperk. Maar zijn prikkelende pretentie dat het westerse model niet kan worden bedreigd — in de vorige eeuw niet door de communisten en nu niet door de fanatieke baarden uit economisch achterlijke gebieden — getuigt van grote arrogantie. Natuurlijk zegt hij dat hij nooit goed wordt begrepen door zijn intellectuele tegenstanders. Want, zegt hij, iedereen die zucht onder het bewind van de fundamentalisten wil eigenlijk in een veel vrijere, moderne samenleving wonen. En al die miljoenen migranten uit de Derde Wereld verkiezen toch niet zomaar een bestaan in het Westen boven eigen huis en haard?

Maar hetzelfde zou kunnen worden gesteld over de periode toen de geschiedenis volgens zijn theorie nog volop gaande was. Bestonden er dan in de Sovjet-Unie geen dissidenten, vluchtelingen en mensen die vanachter het IJzeren Gordijn droomden over een enkeltje het Westen? Met andere woorden, waarom beschouwt hij de krachtige religieuze beweging vanuit de islamitische wereld niet als een ideologisch systeem waarbinnen andere waarden en normen gelden dan binnen het geïndividualiseerde kapitalisme? Als Amerikaans econoom zou het best kunnen zijn dat hij zich niet kan voorstellen dat er miljoenen mensen geloven in een religie en daarvoor willen strijden, hoe gemanipuleerd ze ook mogen zijn door agressieve extremisten.

Wie bovendien de ontwikkeling van de mensheid in de afgelopen eeuwen beziet, kan slechts constateren dat het een komen en gaan is van beschavingen. De Romeinen dachten dat hun rijk met het gangbare politieke stelsel oneindig was. Het waren de horden cultuurloze barbaren, die de hoogontwikkelde cultuur van het immense imperium om zeep hielpen en daarmee de donkere Middeleeuwen inluidden.