Groene EK-blog #3

Het gesamtkunstwerk ‘Die Mannschaft’

De Duitse coach Joachim Löw voor de wedstrijd Frankrijk-Duitsland, 15-06-2021.

De Groene blogt tijdens het EK dagelijks over de wedstijden. Vandaag: Christiaan Weijts over Frankrijk - Duitsland. ‘Net als de klimaatactivist aangedreven door een benzinemotor stelt Löw hier de elementaire vraag: wat ís dat, een doel?’

Behalve de man die zich afvroeg of hij nou zo slim was of wij nou zo dom, heb ik nooit een intellectuelere bondscoach gezien dan Joachim Löw. Joachim Löw, die een gymnasiumdiploma op zak heeft, en die zijn spelers aan yoga laat doen. Joachim Löw, die altijd in modieus ornaat de kleedkamer uitkomt alsof dat er zo eentje is met een rand van gloeilampen. Tegen Frankrijk droeg hij een grijze broek en zwart T-shirt – nonchalant maar minutieus op maat gemaakt – waardoor hij evengoed een choreograaf had kunnen zijn in zo’n cultuurcentrum met scheve wanden en veel glas in Berlijn.

‘Ik ben een esthetische trainer die goed voetbal wil zien’, zei hij eens. Die esthetiek was ook in de voorstelling die hij neerzette in München goed op te merken. Zo liet hij Antonio Rüdiger optreden met een antracieten gezichtsmasker, waardoor hij nu eens op Black Panther, dan weer op Mega Mindy leek. Zo’n trouvaille is vintage Löw, hij laat ons hierdoor reflecteren op gender en masculiniteit, en sluit tegelijkertijd aan bij het Black Lives Matter-debat.

Hoe urgent ook, echt vernieuwend was dat niet, maar vlak voor de aftrap introduceerde Löw een nieuw element in het gesamtkunstwerk met zijn Mannschaft: een subtiele ironie. Er daalde een parachutist neer, met de tekst: ‘Kick out oil!’ Dit leek ogenschijnlijk een Ai Wei Wei-achtig engagement, maar wie beter keek, of róók, ontdekte dat deze constructie werd aangedreven door een propeller met een benzinemotor. Wat wil Löw hiermee? Dat was niet helemaal eenduidig, en ook de rest van de voorstelling bleef lastig te interpreteren, maar met het alleen maar sensueel ondergáán ervan bleef het onbevredigend.

Pas laat, ver in de tweede helft, drong het tot mij door. Dit paradoxale element, waarvan de innerlijke tegenstrijdigheid geaccentueerd wordt doordat het een deus ex machina is aan het begín van de voorstelling, deze protestactie die het protest zélf ondervraagt, zet als het ware de grondtoon van wat Löw als de magistrale componist die hij is, ragfijn door de voorstelling weeft. Löw liet zijn tableau de la troupe opereren als een geoliede machine, als een solide Duits automerk: effectieve ballen, snel, vrijwel zonder haperen, synchroon. Op het samenspel van de spitsen moet ontzettend lang gerepeteerd zijn. Maar dan komt, op een derde van de voorstelling, de ironische geste terug, gesymboliseerd als het schot in eigen doel.

Net als de klimaatactivist aangedreven door een benzinemotor stelt Löw hier de elementaire vraag: wat ís dat, een doel? Willen de actievoerder en de verdediger wel samenvallen met hun rollen, of willen ze diep vanbinnen het omgekeerde van wat hun maatschappelijke positie hun oplegt?

Sommigen, zoals persbureau ANP, interpreteren Mats Hummels als ‘de schlemiel van de avond’, maar wie beter keek zag onder zijn teleurstelling toch ook een zweem van triomf. Dat is knap acteerwerk. Voorbij zijn oppervlakkige lichaamstaal vertelde Hummels ons: een eigen goal is ook een goal. Het is die ambiguïteit die Löw liet terugkeren in de enige echte doelkans, waarbij de bal het net in zou zijn gerold ware het niet dat er één eigen speler voor dat doel op de grond lag. Even brak de subtekst door de vernislaag heen, en als publiek bleef je ademloos achter, omdat iets van de diepere ernst onder Löws ironie je heeft aangeraakt. Wat wil de mens? Wil hij meedraaien in een geoliede machine, of wil hij, op een subliminaal niveau, sabotage plegen, uitbreken, vrij zijn?

Het is die vraag – die waarschijnlijk onoplosbaar is – waardoor we steeds weer bij Löw terugkeren, waardoor zijn werk iets magnetisch blijft houden. Als hij die vraag tijdens dit seizoen nog indringender kan stellen, dan is Duitsland weliswaar in kille cijfers de verliezer van dit toernooi, in artistiek opzicht is het de winnaar.