De slag om Taksim

‘Het ging lang goed onder Erdogan’

‘Turkije was op weg het eerste islamitische land te worden waar sprake zou zijn van echte democratie. Door Erdogans grootheidswaanzin hebben we die kans gemist.’ De weerzin tegen de Turkse premier duurt onverminderd voort.

De bijeenkomst van de vvd zou de grootste in de geschiedenis van Nederland moeten worden. Al dagen werden er affiches op de muren geplakt om het volk te informeren over hoe je het gemakkelijkst naar het plein in Hoofddorp gaat. Op de dag van de ontmoeting tussen de grote leider Mark Rutte en het Nederlandse volk reden honderden bussen uit alle grote steden de gemotiveerde kinderen, vrouwen en mannen gratis naar de plek waar hij de belangrijke toespraak ging houden. Nederland beleefde een zonnige dag. De premier was in topvorm.

Terwijl honderdduizenden uitzinnige Nederlanders hun leider, die de laatste weken flink onder vuur had gelegen, een hart onder de riem staken, schreeuwde de vvd’er zijn stem schor in de microfoon: ‘Ze zijn jaloers op onze successen. Hoe is het te verklaren dat de buitenlandse zenders de rellen op het Damplein urenlang rechtstreeks uitzonden… bbc, cnn, Reuters, wees eens eerlijk en stop met het verspreiden van leugens over Nederland. Ik wil het ook hebben over Huub Stapel. Deze zogenaamde acteur schreef een tweet over de rellen. Hij schrijft dat de rellen niet alleen vanwege de bomen in het park zijn ontstaan en dat er meer aan de hand is in dit land. Huub Stapel zal boeten voor deze daad, ik garandeer dat als Mark Rutte, de premier van Nederland…’

Verander de namen vvd in AK Partij, Hoofddorp in Kazlicesme, Nederland in Turkije en Mark Rutte in Tayyip Erdogan en begrijp meteen door wat voor een krankzinnige tijd Turkije gaat. Het is nu twintig dagen geleden dat de demonstranten, die voor het behoud van het Gezipark bij het Taksimplein de wacht hielden bij de bomen, hardhandig werden verdreven. Niemand had kunnen vermoeden dat dit politiegeweld tegen een tiental betogers het hele land op z’n kop zou zetten en de machtige premier van het land zou doen wankelen. Het Gezipark bleek een uitlaatklep voor miljoenen goed opgeleide, moderne Turken die meer en meer de gevolgen van een fundamentalist als leider van het land ondervinden.

Erdogan heeft de laatste jaren namelijk de smaak van het vormgeven van de maatschappij te pakken. Abortussen zijn bijna onmogelijk, alcohol is door de extreme accijnzen niet meer te betalen, alle sleutelposities binnen de overheid worden voor leden van zijn achterban gereserveerd, de media zijn grotendeels in zijn handen, hij laat zijn klasgenoten de ene na de andere wolkenkrabber in de centra van de steden bouwen, hij bemoeit zich met het decolleté van acteurs in tv-series, waarna meteen de hele garderobe van de set aan de smaak van de premier wordt aangepast, enzovoort.

‘We hebben een enorme kans gemist als land’, zegt de bekende schrijver en columnist Hasan Cemal. ‘Turkije was op weg het eerste islamitische land te worden waar sprake zou zijn van echte democratie. Door de grootheidswaanzin die Erdogan heeft ontwikkeld hebben we die kans gemist.’ Cemal hoort bij het kamp van liberale intellectuelen die de AK Partij tot drie, vier jaar geleden steunden. Een andere bekende liberaal, schrijver Ahmet Altan, had die houding als volgt verdedigd: ‘Als ons land ooit een democratie naar Europese standaarden wordt, dan zal dat de verdienste van de moslims in Turkije zijn. Want de bevolking van het land is nu eenmaal bijna volledig moslim.’

Hasan Cemal blikt terug op de ‘gouden jaren’ van de AK Partij en concludeert nu: ‘De seculiere republiek van Atatürk had de conservatieve moslimgemeenschap decennialang behoorlijk onder de duim gehouden. De absolute meerderheid van de partij van Erdogan was voor de conservatieven als een pleister op de wond. Aan de onderdrukking kwam een einde en de groeiende economie maakte bovendien dat deze massa’s met meer hoop de toekomst tegemoet gingen. Er werd zowaar een brug geslagen tussen de seculieren en de moslims. Maar de problemen omtrent de persoonlijkheid van Erdogan die de laatste jaren de kop opsteken, hebben roet in het eten gegooid. Er is nu weer sprake van enorme tegenstellingen tussen de twee groeperingen. Ik hoop van harte dat Erdogan normaal gaat doen, dat hij ophoudt met haat zaaien en polariseren. Anders bestaat wel degelijk de kans op een burgeroorlog in Turkije.’

De collectieve woede bij de demonstranten spitst zich toe op Erdogan. De betogers bekladden de straten en de muren van het centrum van de stad met grove scheldwoorden aan zijn adres. Nog nooit is een Turkse leider op die wijze uitgescholden. Ze scanderen dat Tayyip moet oprotten. Veel betogers hebben niet eens grote problemen met de AK Partij. Tayyip Erdogan is de demon, hij is degene die de hele maatschappij naar zijn hand probeert te zetten, hij tiert op de mensen, hij maakt alle bierdrinkers uit voor alcoholisten en hij is met zijn patserige, bazige houding de bron van de niet in te tomen woede.

Hasan Cemal vertelt: ‘Het ging heel lang goed. Moslims kregen hun eigen intelligentsia, we zagen het ontstaan van een moslimburgerij, we kregen journalisten met hoofddoeken om. Het land was werkelijk aan het normaliseren, maar opeens werd er op de knop gedrukt. De premier probeert aan iedereen een islamitische leefwijze op te leggen en daarbij maakt hij gebruik van issues als alcohol, de kuisheid van de vrouw, het islamitische verbod op het innen van rente en de argwaan bij de soennieten jegens de alevitische minderheid. Erdogan houdt er niet eens rekening mee dat de moslimburgerij die onder zijn leiding is ontstaan niet op deze onderdrukking van de seculieren zit te wachten. Ik hoop dat de moslims met gezond verstand hun premier kunnen tegenhouden en het land kunnen behoeden voor de gevaren van het geloof dat als middel wordt gebruikt om te polariseren.’

Een van de slachtoffers van het bewind van de laatste jaren is Ahmet Sik. De activist-­journalist belandde vanwege een boek dat hij aan het schrijven was achter de tralies. Na een jaar gevangenschap werd hij mede door politieke druk vanuit het buitenland vorig jaar vrijgelaten. Het proces, waarin hij wordt beschuldigd met het schrijven van een boek bij te dragen aan het creëren van de maatschappelijke omstandigheden voor het plegen van een militaire staatsgreep, loopt nog steeds. Sik, die uit de socialistische beweging komt en niets met militarisme heeft, is elke dag op het door de rellen geteisterde Taksimplein te vinden met zijn fototoestel. Op de derde dag van de rellen kreeg hij een traangascapsule op z’n hoofd en was hij weer even nieuws vanwege het vele bloed dat langs zijn slapen stroomde. ‘Vanmorgen ging ik naar het ziekenhuis om de hechtingen weg te laten halen, maar ze zeiden dat de wond nog niet geheeld is’, glimlacht Sik. Als journalist maakt hij zich op voor de zoveelste roerige dag.

‘Turkije gaat richting fascisme’, zegt hij gedecideerd. ‘De macht heeft Erdogan het hoofd op hol gebracht. Vóór de absolute meerderheid van de akp werd Turkije door coalities geregeerd. Men klaagde daar altijd over omdat het geen daadkrachtig bestuur opleverde en omdat kostbare tijd werd verspild aan ellenlange discussies, maar ik kan nu niet anders dan concluderen dat we terug moeten naar de tijd van coalities. Zo kun je megalomanie bij een premier beter beteugelen.’ Een breuk binnen de akp zou volgens hem een ideale uitkomst van de demonstraties zijn, maar hij ziet dat niet snel gebeuren: ‘De akp is tevens een enorm apparaat van financieel gewin. De partijmensen hebben allemaal hun belangen en zullen niet één-twee-drie de premier de rug toekeren, hoe idioot hij zich ook gedraagt’, aldus Sik.

Intussen maakt Erdogan een ijzeren vuist. De minister van Binnenlandse Zaken heeft al laten weten dat de politie hard gaat optreden tegen mensen die de sociale media gebruiken om de demonstraties te organiseren. In Izmir werden al dertig Twitter- en Facebook-gebruikers gearresteerd. Andere arrestaties zullen dus volgen. Al meer dan vierhonderd mensen zitten vast. Dreigtaal bezigde ook de mildere vice-premier Bulent Arinc. De rechterhand van Erdogan zei dat de regering niet zal twijfelen om het leger in te schakelen als de rellen uit de hand lopen.

Artsen en verpleegsters die in het heetst van de strijd gewonden behandelden in het Gezipark zijn nu ook doelwit van de regering. Zij worden beschuldigd van hulpverlening aan illegale demonstraties. Een arts en twee verpleegsters zijn al in de gevangenis gezet. Overheid en media sturen dag in, dag uit verhalen de wereld in over gehoofddoekte moslima’s die aangevallen zouden worden door seculieren. In zijn toespraken blijft Erdogan herhalen dat de demonstranten een moskee met schoenen aan hebben betreden en er bier hebben gedronken. De imam van de moskee die deze verhalen heeft gelogenstraft, is weggestuurd en nergens meer te bekennen.

Het Gezipark, de plek van die paar bomen waar alles mee begon, is zaterdagavond op brute wijze ontruimd. Enkele uren daarvoor hield de tierende premier nog een toespraak voor honderdduizenden aanhangers in de hoofdstad Ankara, waarin hij de demonstranten beschuldigde van onzedelijk gedrag in hun tenten. Een van de meisjes die uit de buurt van de bomen zijn gemept zegt: ‘Toen het gezang voor het gebed begon, voelde ik aan dat het na de gebeds­oproep los zou gaan. Van alle kanten stormden ze op ons af. Binnen tien minuten was het gedaan met de bezetting.’ Ze is moe van het rennen voor de politie. Met twee vriendinnen hurkt ze neer bij het militaire museum in de wijk Harbiye. Als ze op adem is gekomen begint ze te huilen: ‘Na zoveel geweld heeft hij ons ook nog eens voor hoeren uitgemaakt.’

De activisten doen die nacht nog een poging om Taksim en het Gezipark te heroveren, maar de oproerpolitie drijft de massa met traangas en waterkanonnen uit elkaar. Een oudere vrouw hapt met doodsangst in haar ogen voor een bankfiliaal naar adem. Ze zegt met hese stem: ‘Ik ben hier gekomen voor het gas. Ik wil dat de jongeren een oude vrouw als ik in deze toestand zien en de dictator nog meer haten. Als we nu niet vechten is het gedaan met dit land.’

De demonstranten slagen er niet in het Taksimplein en het park te bereiken. Ze lijden een smadelijke nederlaag. De dag erna schrijven de kranten dat de Turkse Huub Stapel na de dreigementen van de premier is ondergedoken.