Vrouwen aan het roer in Naomi Aldermans ‘De macht’

Het heft in vrouwenhanden

In een van de eerste scènes van De macht wordt de veertienjarige Roxy in een kast opgesloten terwijl ‘de mannen’, een niet nader toegelichte groep indringers, haar moeder vermoorden. Roxy weet echter uit de kast te ontsnappen en wanneer ze een van de mannen aanraakt, krijgt zij plotseling de regie in handen: diep van binnen voelt ze een nieuwe kracht opwellen, ‘als speldenprikjes van licht van haar ruggengraat naar haar sleutelbeen (…), naar de kussentjes van haar vingers’ – en voor ze er erg in heeft, ligt een van de mannen op de grond. Ze heeft hem een elektrische shock gegeven. Tot ieders verbazing, ook die van haarzelf. De slotzin van het hoofdstuk: ‘Ze is een van de jongsten, en een van de eersten.’

Small naomi alderman c justine stoddard
Naomi Alderman – het mag allemaal wel iets bedeesder © Justine Stoddard

De macht is een roman waarin vrouwen het heft in handen krijgen. Eerst individueel, wereldwijd duiken er meer gevallen zoals Roxy op: meisjes van rond de vijftien die opeens via hun vingers stroomstoten kunnen uitdelen aan wie ze maar willen en zichzelf zo, om te beginnen, kunnen beschermen tegen verkrachters en dieven. Al gauw gaat het verder dan particuliere lotgevallen: er ontstaat een wereldwijde machtskentering. Laagje voor laagje omschrijft Alderman (1974, Londen) – behalve geprezen auteur ook gamedesigner, een beroep dat niet verbazingwekkend is gezien haar beeldende fictie – hoe de onverklaarbare kracht van sommige vrouwen de maatschappij steeds rigoureuzer verandert. Scholen worden onderverdeeld in meisjes- en jongensklassen, en voor de goede orde: dat dient om de jongens te beschermen. Ouders waarschuwen hun zonen om niet meer alleen de straat op te gaan; meisjes worden ingezet door criminele bendes en krijgen die uiteindelijk zelf onder hun hoede; iemand anders verdient geld door filmpjes van de stroomstoten te maken, vrouwen krijgen meer politieke macht, er ontstaan religieuze bewegingen om meisjes heen die deze speciale kracht bezitten, er wordt een nieuwe religie gepropageerd waarin de man ondergeschikt is aan de vrouw: niet Christus maar zijn moeder is God.

Macht bestaat niet zonder misbruik, zo lijkt Alderman te impliceren

Barack Obama zette De macht boven aan zijn lijstje favoriete boeken van het afgelopen jaar, en het valt te begrijpen waarom: het verhaal is ambitieus en wars van geijkte machtsstructuren, een klassieke easy read bovendien. Het heeft iets bijzonder aanstekelijks hoe Alderman binnen honderd bladzijden een volkomen nieuwe wereld vormgeeft: doelgericht, via vier perspectieven en in zeldzaam hoog tempo. Je kunt zien hoeveel plezier ze eraan gehad heeft alles door te denken, steeds verder, steeds extremer, en dat geeft dit verhaal iets onmiskenbaar eigens. Al zit de kwaliteit meer in de frisse vondsten – in die categorie: op den duur trekken jongens die macht willen uitstralen meisjeskleren aan – dan in, tja, literair raffinement. Op de structuur van De macht valt bijvoorbeeld genoeg aan te merken. Er wordt in de hoofdstuktitels nogal goedkoop afgeteld naar een soort D-day (nog tien jaar te gaan, nog negen jaar te gaan) en het geheel is ingekapseld in een verder overbodige e-mailcorrespondentie over een fictieverhaal. Daarnaast zijn de vele bijbelse referenties soms wat overdadig en schakelt Alderman zo vlug tussen de scènes en perspectieven dat je met geen van haar personages werkelijk een band krijgt: de gebeurtenissen zijn in De macht van begin tot eind belangrijker dan de psychologie.

Gelukkig valt er naar aanleiding van die gebeurtenissen al van alles te overdenken. Een van de intrigerendste aspecten van de roman – en iets wat me door de opeenstapeling van soepele, spannende scènes bijna ontging – is dat je je ondanks al die confrontaties en machtsomwentelingen kunt afvragen of er uiteindelijk nou werkelijk veel verandert. Ja, vrouwen bepalen voortaan hoofdzakelijk hoe de wereld eruitziet, maar nemen ze daarmee niet gewoon de klassieke machtspositie van de man over, en dan nog iets steviger en repressiever? Zijn de mannen aan het einde van deze roman niet in wezen net zo onderdrukt als de vrouwen aan het begin, als Roxy op het moment dat ze door die mannen in de kast wordt gedrukt en nog geen weet heeft van haar geheime kracht?

De chaos die opbloeit en het geweld dat steeds heftiger op de voorgrond komt te staan, krijgen daardoor iets schrijnends: er vallen niet alleen individuele slachtoffers, in zekere zin beschrijft Alderman een gemiste kans om de wereld opnieuw in te richten. Om er een betere wereld van te maken nu zo veel dominerende mannen het veld moeten ruimen voor vrouwen. Macht bestaat niet zonder misbruik, zo lijkt Alderman te impliceren. En ook: zo veel verschilt er uiteindelijk niet tussen man en vrouw, althans, zo veel beter doet de ene groep het niet dan de andere.

Het zijn gelukkig stellingen die ze niet zo expliciet maakt, sowieso vervalt ze nergens in al te lange bespiegelingen of beschouwingen, de handelingen staan voorop. En die blijven tot aan het einde toe in zeldzaam hoog tempo doorgaan, wat de roman op den duur een beetje vermoeiend maakt. Drugshandel, vermissingen, knokpartijen, veldslagen, een ophanden zijnde burgeroorlog – het komt allemaal voor, en meer en meer dacht ik bij mezelf: het mag allemaal wel iets bedeesder. Wat minder A-Team en iets meer The Handmaid’s Tale, druk die rem eens in, zoom eventjes in op de karakters en laat de gebeurtenissen niet almaar in de hoogste versnelling doorgaan. Anderzijds: met die houding was een ambitieus verhaal als De macht vermoedelijk in het geheel niet ontstaan – en dat zou toch een gemis zijn geweest, al is het maar omdat dit verhaal op geen enkele andere roman lijkt die ik ken.