De cashloze samenleving

Het hoeft niet meer te rollen

De dreiging van terrorisme én de kans op een recessie geven voorstanders van een verbod op contant geld nieuwe argumenten. Is het einde van cash in zicht?

Medium cashloos

Een Dammbruch: zo ziet de Duitse Groenen-politicus en privacy-activist Konstantin von Notz het voorstel van de Duitse regering om in de hele Europese Unie een maximumbedrag in te stellen voor cashtransacties, van vijfduizend euro. ‘Als we dit laten gebeuren, is het einde zoek’, zegt Von Notz, een belangrijke stem in het debat over contant geld dat het voorstel in Duitsland teweeg heeft gebracht. ‘Dan gaat het maximum straks naar duizend euro, en dan naar honderd, en als dan vrijwel niemand meer contant geld gebruikt, wordt het helemaal afgeschaft.’

Volgens de Duitse regering zal het beperken van contante transacties helpen in de strijd tegen misdaad en terrorisme. Vooral sinds de aanslagen in Parijs zijn er meer pleidooien te horen om contant geld aan beperkingen onderhevig te maken. Zo onderzoekt de Europese Centrale Bank of het bankbiljet van vijfhonderd euro uit de roulatie moet worden genomen. Vooral criminelen en terroristen zouden er gebruik van maken, terwijl de gewone man zo’n biljet nog nooit in handen heeft gehad.

Dat geldt ook voor andere valuta’s, stelt Harvard-hoogleraar Peter Sands, voormalig topman van de grote Britse bank Standard Chartered. In een recent artikel stelt hij voor om wereldwijd alle grote coupures in de ban te doen. ‘Maak het de bad guys moeilijker’, luidt Sands’ oproep. Grote hoeveelheden cash smokkelen om wit te wassen, wapens aan te schaffen of politici om te kopen wordt een stuk lastiger als er alleen kleine coupures bestaan. Een miljoen in briefjes van vijfhonderd weegt 2,2 kilo; in briefjes van vijftig tien keer zo veel.

Tegelijkertijd wint een heel ander pleidooi tegen contant geld aan kracht. Dat hangt samen met de nieuwe economische recessie die op de westerse wereld af dreigt te komen. ‘Het nieuwste argument is het gemakkelijker maken voor centrale banken om een negatieve rente neer te zetten’, vat monetair econoom Lex Hoogduin samen.

Om een economische teruggang te voorkomen experimenteren de centrale banken van Zweden, Zwitserland, Denemarken, de eurozone en Japan sinds kort met een negatieve rente. Vorige week verlaagde de Europese Centrale Bank opnieuw de depositorente, tot -0,4 procent. De centrale gedachte: geld aanhouden gaat geld kosten, en dus – zo luidt de theorie – zullen banken meer uitlenen aan bedrijven en zullen consumenten meer gaan uitgeven. Dat zou een impuls moeten betekenen voor de economie. Of het echt zo werkt? Niemand die het zeker weet.

Wel is duidelijk dat negatieve rente, als die ook voor consumenten gaat gelden, ertoe kan leiden dat mensen hun geld van de bank halen en het in contanten onder het matras verstoppen. Schaf cash af, en die mogelijkheid bestaat niet meer. ‘Met het afschaffen van fysieke munten om die te vervangen door elektronisch geld sla je twee vliegen in één klap’, stelt bijvoorbeeld Harvard-econoom Kenneth Rogoff. Criminelen en terroristen wordt de voet dwars gezet, en centrale banken staat niets meer in de weg om de rente fors te verlagen.

De hoofdeconoom van de Britse centrale bank heeft voor het afschaffen van contant geld gepleit, en ook de Nederlander Willem Buiter, hoofdeconoom bij de Amerikaanse megabank Citigroup, wil af van contant geld om de rente stevig te kunnen verlagen – ten tijde van de kredietcrisis had de rente volgens Buiter maar liefst zes procent negatief moeten bedragen.

Nu negatieve rentes voor het eerst werkelijkheid zijn, is het uitbannen van cash meer geworden dan een theoretische exercitie van een stel studeerkamergeleerden. Bovendien lijkt het voorstel aan te sluiten op een trend die al jaren gaande is. Contant geld verliest wereldwijd snel terrein. In 2014 rekenden Nederlanders in winkels voor het eerst meer af met hun pinpas dan met munten en bankbiljetten. Vorig jaar nam het aantal pintransacties opnieuw met ruim tien procent toe. In andere landen is de trend hetzelfde. In ontwikkelde landen groeit het aantal elektronische transacties met zo’n zes procent per jaar, in opkomende landen zelfs met zestien procent, blijkt uit een rapport van Capgemini en rbs. Behalve het ‘gewone’ pinnen gaat het ook om bijvoorbeeld betalingen via een mobiele telefoon.

Het land waar de rol van contant geld het verst is teruggedrongen, is Zweden – toevallig of niet ook het eerste Europese land dat bankbiljetten invoerde (in 1661). Nog maar vijf procent van alle betalingen in winkels wordt met contant geld gedaan. De meeste banken hebben geen cash meer in huis. Winkels, het openbaar vervoer, en zelfs de verkoper van de daklozenkrant: bijna nergens kun je nog met contante kronen terecht. ‘In veel landen is contant geld nog een belangrijk betaalmiddel, maar dat is hier in Zweden niet meer het geval’, stelt econoom Niklas Arvidsson van het Koninklijk Instituut voor Technologie in Stockholm. Hij heeft onderzoek gedaan naar het verdwijnen van cash in Zweden. Arvidsson schrijft deze ontwikkeling onder meer toe aan de populariteit van Swish, een app die door de Zweedse banken samen is ontwikkeld en waarmee particulieren ‘in real time’ geld naar elkaar kunnen overboeken.

Ook in Nederland en elders moedigen banken de transitie naar elektronisch betalen aan. Bij contante transacties spelen ze geen rol, maar aan elke betaling met pinpas, creditcard of Ideal wordt verdiend. Ook interessant voor banken: elke elektronische transactie registreren ze. Die betaalgegevens zijn geld waard, zoals duidelijk werd toen ing twee jaar geleden een proef aankondigde met het verkopen van betaalgegevens. Daarvoor bleek de tijd niet rijp: na veel ophef trok ing het plan in.

In 2014 rekenden Nederlanders in winkels voor het eerst meer af met hun pinpas dan met contant geld

Het kabinet nam afstand van het ing-plan, maar de overheid doet wel enthousiast mee aan de campagne van de banken om elektronisch betalen te stimuleren. Om het ‘goede voorbeeld’ te geven betaalde toenmalig minister van Veiligheid en Justitie Ivo Opstelten (vvd) in 2013 een week lang alleen maar met zijn pinpas. De portemonnee van de minister werd zolang bewaard in een kluis van de Nederlandse Vereniging van Banken.

‘Ik denk dat cash over tien jaar niet meer bestaat’, zei John Cryan, de baas van een van de grootste banken van Europa, Deutsche Bank, tijdens het afgelopen World Economic Forum in Davos. (Hij kreeg bijval van Christine Lagarde, directeur van het Internationaal Monetair Fonds.) Cryan sprak van het ‘dematerialiseren van geld’. Een goede ontwikkeling, vindt hij. ‘Het is beter als alles traceerbaar is.’

Konstantin von Notz, vice-fractievoorzitter van de Groenen in de Bondsdag en lid van de Duitse commissie die onderzoek doet naar de activiteiten van de nsa, reageert met een sneer. ‘Ik acht het waarschijnlijker dat Deutsche Bank over tien jaar niet meer bestaat’, zegt hij, doelend op de verliezen, fraudezaken en dalende beurskoersen waarmee Deutsche te kampen heeft.

‘Maar serieus, dit is heel zorgwekkend’, gaat Von Notz verder. ‘De belangen van de staat en de financiële sector lopen parallel. Beide zijn zeer geïnteresseerd in de sporen die elektronische betalingen achterlaten. Als burger van een vrij land moet je echter de mogelijkheid hebben je te onttrekken aan dit soort surveillance. Dat kan alleen met contant geld.’ Dat mensen uit vrije wil steeds meer elektronische betaalmiddelen gebruiken, en dus steeds meer informatie afstaan, doet daar niets aan af, stelt Von Notz: ‘Als ik op Facebook een bericht plaats over mijn weekendje in Parijs is dat mijn vrije keuze. Het is van een geheel andere categorie als mijn bewegingen overal worden gevolgd en de staat precies weet hoe ik mijn weekenden doorbreng.’

Ook Lex Hoogduin, die hoort tot het kamp economen die niets moeten hebben van negatieve rente, is tegenstander van het uitbannen van contant geld. Hij denkt niet dat er een georkestreerde ‘war on cash’ gaande is, zoals privacy-activisten als Von Notz die waarnemen. ‘Tot nu toe zie je dat mensen liever elektronisch geld aanhouden, omdat ze dat efficiënter en veiliger vinden. Die trend zal voorlopig wel doorgaan.’

Maar het helemaal afschaffen van contant geld is ronduit gevaarlijk, zegt Hoogduin: ‘Eén euro moet één euro waard blijven. Dat is cruciaal voor het financiële systeem. Daarom streven centrale banken naar prijsstabiliteit, daarom is er een depositogarantiestelsel. Een negatieve rente betekent in feite een belasting op geld. Eén euro blijft niet één euro, maar wordt minder waard.’

Opnieuw loopt Zweden voorop. In 2009 was Zweden het eerste land ooit dat de rente tot onder het nulpunt bracht. Destijds bleef het bij een kortstondig experiment. Inmiddels is het rentetarief voor Zweedse banken al een jaar negatief (momenteel -0,5 procent). Voor consumenten is de rente op spaarrekeningen nul, maar omdat er kosten verbonden zijn aan betaalpas, creditcard en de bankrekening zelf moeten Zweden nu per saldo betalen om geld op de bank te hebben.

Desondanks neemt het gebruik van contant geld niet toe. Dat komt doordat er inmiddels nogal wat hordes te nemen zijn voor Zweden die terug willen naar cash, constateert de Riksbank, de Zweedse centrale bank, in een recente notitie. Zo zijn er kosten aan verbonden om rekeningen contant te voldoen aan de balie van de bank. Als het al mogelijk is om op die manier te betalen: veel bankfilialen weigeren contant geld. ‘Aan het betalen van rekeningen in contanten zijn zowel kosten verbonden als een groot aantal technische en praktische moeilijkheden’, stelt de Riksbank vast.

Hoe ver de rente kan worden verlaagd is ook voor de Riksbank een onbeantwoorde vraag. Vroeg of laat komt er een punt waarop spaarders hun euro’s van de bank willen halen. ‘Dan stimuleer je niet de economie, maar lok je een bank run uit’, zegt Hoogduin. ‘Als mensen geen contanten kunnen krijgen, zullen ze goud kopen, of zoeken ze hun toevlucht in een alternatieve munt die in zo’n situatie ongetwijfeld door iemand wordt ontwikkeld. In het uiterste geval leidt dat tot het opblazen van het financiële systeem.’

Abba en de cashloze samenleving

Het verdwijnen van cash heeft een opvallende pleitbezorger: Abba-zanger Björn Ulvaeus. ‘We kunnen en moeten de eerste cashloze samenleving ter wereld worden’, schrijft Ulvaeus op de website van het (cashloze) Abba Museum. Nadat zijn zoon was overvallen, kwam Ulvaeus tot het inzicht dat contant geld achterhaald is en alleen maar criminaliteit aanwakkert. Hij besloot cash uit zijn leven te bannen. Dat beviel. ‘Het enige ongemak is dat je een muntje nodig hebt voor de boodschappenwagen in de supermarkt.’