Het intelligente blokje

1998 GAAT de geschiedenis in als de tijd waarin Lego haar antwoord op de digitale revolutie presenteerde: Lego Mindstorms en Lego Technic Cybermaster. Het blokje - bouwsteen, drager of ligger, knoop of constructie-element - is een computer geworden. In het hart van het bouwblokje bevindt zich geen solide materie meer, maar chips. From Bricks to Brains.

Lang stond Lego gelijk aan het pure bouwen. In al zijn eenvoud trof het de essentie van de architectuur. Ook al kreeg het assortiment er in de loop der jaren allerlei accessoires bij en werd ook het repertoire uitgebreid met een reeks bouwpakketten voor voertuigen, de kern van het spel bleef het leren kennen van de kern der bouwkunst. Je leerde construeren, hoekoplossingen bedenken, overspanningen testen, balanceren. Je leerde symmetrie en andere vormen van evenwicht. Je leerde stapelen, het overwinnen van de zwaartekracht met de meest fantastische metselverbanden. Je leerde de eenvoudige hoofdvormen kennen, de rechthoek, het vierkant, de doos, het blok. Je leerde ruimte af te bakenen, plekken te bezetten. Je leerde typologieën, de plattegronden van kerken, kastelen, huizen en fabrieken. Je leerde een nederzetting te vestigen, nee hele steden in elkaar te zetten. Je leerde, nog fundamenteler, de orde der dingen, de omgang met materie, de voorliefde voor substantie, de stoffelijkheid van ons bestaan. En ondertussen speelde je, je van dit alles onbewust, met vrolijke kleurtjes er lustig op los. Eigenlijk leerde je zo ook nog het leven.
Nóg is de verleden tijd waarin ik deze woorden schrijf onterecht. Nóg komt iedereen die een doos Lego koopt thuis met een doos elementaire bouwstenen.
Maar niet lang meer. Want Lego Mindstorms komt eraan. Het is Lego’s digitale evangelie. Daarin bestaan geen essenties meer, en al helemaal niet die der architectuur. Dit najaar wordt ook in Nederland het Nieuwe Lego geïntroduceerd. Vanaf dat moment ligt het voor de hand wat de kinderen vanaf acht jaar op hun verlanglijstje zullen zetten: het programmeerbare blokje. Ze willen geen substantie meer, maar informatie; ze willen niet stapelen, maar programmeren; ze willen geen controle over de materie, maar over de ruimte. En dat kan allemaal met de VHX-processor, het kleine grote brein van Nieuw Lego.
JAREN VAN voorbereiding zijn aan deze omwenteling voorafgegaan. Lego zag haar marktaandeel tanen ten gunste van Nintendo, Sega, SimCity en een hele golf van cd-rom-jolijt. Het Deense bedrijf, dat in zijn mondiale succes in de speelgoedwereld sterk aan Ikea doet denken, sloot een pact met het absolute hoofdkwartier der cybernauten, het medialab van het Massachussets Institute of Technology. Hier werken Nicholas ‘Being Digital’ Negroponte en William 'City of Bits’ Mitchell.
Aan het MIT zijn onderzoeksgroepen actief die met veel privaat geld de opdracht hebben de 'definitieve oplossing voor het sterfelijkheidsprobleem’ te vinden, of 'de volledige cartografie van het menselijk genoom’, of 'de volledige fusie van neurale en digitale architectuur’. Een op de jeugd gericht bedrijf als Lego kon zich goed vinden in zo'n optimistisch klimaat. En zo ontstond als prototype de MIT Programmable Brick. Het is in feite een kleine, draagbare minicomputer die is verstopt in een bouwsteentje. Dit programmeerbare steentje is in staat door sensoren en motorische elementen de omgeving te manipuleren.
PROGRAMMEREND met behulp van de pc begint het kind in plaats van te bouwen en te construeren nu gedragingen aan te sturen. Elk idee in het brein van het kind kan leiden tot een verdere proliferatie van computatieve elementen in zijn of haar omgeving. Alles wat kwantificeerbaar is, en dus onderhevig aan rekenkunde, komt in aanmerking om door de VHX te worden aangestuurd. Zo kunnen niet alleen robotjes in beweging worden gebracht, maar kan ook het lichtnet worden beïnvloed, of de beveiligingsinstallatie, of het fornuis, en in principe al het andere waarvan het beheer tegenwoordig door microchips wordt verricht. Hoe slimmer het kind met zijn steeds geavanceerdere VHX zal worden, hoe meer macht het over zijn omgeving krijgt. Ouders worden met stomheid geslagen als bij thuiskomst een complete maaltijd klaarstaat die de op afstand bestuurde magnetron hun heeft bereid.
In de huidige versie van de VHX verloopt de communicatie nog via infrarode afstandsbediening, maar wanneer het draadloze modemverkeer een beetje volwassen is, zal Lego met GSM kunnen samengaan.
Maar met Nieuw Lego kan nog veel meer. Het geprogrammeerde blokje kan ook worden ingezet om het eigen gedrag en dat van anderen te bestuderen en uiteindelijk te manipuleren. Zijn er op de juiste plaatsen verborgen sensoren aanwezig, dan kun je het hele doen en laten van de overige familieden 'wetenschappelijk’ nagaan.
Mindstorms wordt het 'bakkie’ van de toekomst. Met Nieuw Lego creëren de kinderen hun eigen imperiumpjes. In plaats van gebouwen en andere constructies krijgen ze invloedssferen. In plaats van op een kasteel geprojecteerde fantasie krijgt hun kasteel vorm in een fantastische projectie die in principe in de hele naaste omgeving haar macht uitoefent. Krijgen de kinderen Mindstorms cadeau, dan zijn ze niet meer de koning te rijk, maar zijn ze werkelijk potentiële vorstjes.
Cyberlego kun je met de beste wil van de wereld geen simpele productinnovatie ter herovering van de markt meer noemen. Het is niets minder dan een volgende stap in wat Johan Huizinga ooit de puerilisering van de cultuur noemde. Lego is niet meer het speelgoed in de kast, de ludieke bezigheid voor een dierbare fase in het bestaan. Het zal een dimensie van de domestieke orde worden. Nieuw Lego, in zijn consequenties doorgedacht, zal een regime zijn, een vorm van discipline.
Het is natuurlijk slechts een kwestie van tijd voordat de door de kinderen verzamelde gegevens vrij ter discussie staan in de nieuwsgroepen van het Internet. De daartoe noodzakelijke websites zijn overigens al geopend.
LEGO, DAT kleurrijk muren optrekken waarachter de persoonlijke fantasieën zich vrijelijk konden ontplooien, die schepping van inerte structuren en volumes, die speelse vorm van stasis, die worteling der bouwkunst op de noppen van het grondvlak, is software geworden, telekinese, verovering van de elektromagnetische sfeer. Lego draagt niet meer, het zoekt de golven waardoor het zich kan laten dragen.
Hoe grappig is het dan om te zien hoe het intelligente blokje het typische Lego-uiterlijk zal behouden. Nog altijd zien we die scherpe hoeken en vooral de noppen. Het blokje was allang een logo geworden. Wat er inhoudelijk ook gebeurt, het beeldmerk blijft onverminderd belangrijk. Zo zal ook Mindstorms de ontwikkeling volgen die we van de auto kennen: eerst moet het een koets lijken voordat er ruimte komt voor de BabyBenz. Het is een beproefd marketingconcept. Maak de geesten eerst rijp voor nieuwe inhoud, dan pas voor vorm.
Wat dat betreft hoort Nieuw Lego helemaal thuis in het rijtje van neo-stijlen die de laatste jaren tot ons zijn gekomen. Ook het neohistorisme, het neoclassicisme, neomodernisme en andere regressieve bouwstijlen houden vast aan een herkenbaar beeld. Ondertussen vindt achter dat beeld een revolutie plaats waarin het gebouw wordt gevuld met een programma dat op de keper beschouwd geen enkel beeld meer nodig heeft. Ook in dit opzicht volgt Lego de ontwikkeling van de architectuur. Het lijkt vergezocht, maar dit Nieuw Lego is misschien wel het meest symbolische cadeau dat de architectuur voor het nieuwe millennium in gedachten had.