A Self-Induced Hallucination

Het internet als konijnenhol

De werkelijkheid bestaat deels uit dat waarin we geloven – bij uitstek in onze gedigitaliseerde wereld. Hoe eng dat kan zijn, toont A Self-Induced Hallucination.

De Slender Man (achter) van Victor Surge, pseudoniem van Eric Knudsen. De twee foto’s verschenen in de zomer van 2009 op de website Something Awful © knowyourmeme.com

Begin januari verscheen in lokale media in de Amerikaanse staat Wisconsin een kort berichtje: Matthew Pinix, partner bij het in Milwaukee gevestigde advocatenkantoor Pinix & Soukup, had beroep aangetekend in de zaak tegen zijn cliënt Morgan Geyser. Bijna een jaar eerder was Geyser tot maar liefst veertig jaar veroordeeld, een straf die ze zou moeten uitzitten in een psychiatrisch ziekenhuis. Morgan was twaalf jaar oud toen ze in 2014 samen met haar vriendinnetje Anissa een derde vriendin, Bella (een bijnaam), naar een bos lokte met geen ander doel dan haar te vermoorden. Aanvankelijk was het idee geweest om Bella op Morgans verjaardag tijdens het slaapfeestje om het leven te brengen, maar toen ze die nacht op de grond in slaap was gevallen had Morgan gezegd dat ze haar beste vriendin ‘nog een ochtend wilde gunnen’. De volgende dag vertrok het drietal naar een nabijgelegen bos. Morgan had een mes uit de keukenlade gepakt en in haar zak gestoken.

In een lange reconstructie van de zaak die journalist Kathleen Hale schreef voor Hazlitt Magazine is de scène die voorafgaat aan de daad ijzingwekkend. Hale beschrijft hoe de twee vriendinnen het niet eens kunnen worden over de vraag wie ‘het’ moet doen. Ze duwden elkaar het mes in handen: ‘Morgan zei tegen Anissa dat ze “het niet wilde doen” – ze wilde dat Anissa “het deed”. Ze zei: “Jij weet waar alle zachte plekken zitten.” Anissa gaf het mes terug aan Morgan, ze spoorde haar aan “helemaal door het lint te gaan, helemaal los te gaan”. Morgan aarzelde. “Ik doe het pas als jij zegt dat ik het moet doen”, zei ze. Anissa deed een paar stappen terug en zei: “Nu.” Morgan tackelde Bella, en fluisterde in het oor van haar beste vriendin: “Het spijt me zo.”’ Daarna stak ze negentien keer in op haar vriendinnetje.

Morgan en Anissa trokken samen het bos in, op zoek naar de angstaanjagende figuur die de twee twaalfjarigen tot deze daad had aangezet: Slender Man. Hij zou een paar honderd kilometer verderop in een landhuis wonen en ze waren vastberaden bij hem in te trekken. Als door een wonder overleefde Bella de aanval en nadat ze door een motorrijder langs de kant van de weg was gevonden en de politie uitrukte werden Morgan en Anissa nog geen tien kilometer verderop gevonden. De twee kinderen werden als volwassenen vervolgd. Anissa kreeg een straf van 25 jaar opgelegd.

Slender Man zag het levenslicht in de zomer van 2009, toen de website Something Awful een photoshopwedstrijd organiseerde. Gebruikers werden uitgenodigd om zogenaamde paranormale verschijningen te creëren en die vervolgens te verspreiden via andere fora als waren ze daadwerkelijke registraties van onverklaarbare zaken. Ene Eric Knudsen plaatste onder het pseudoniem Victor Surge twee zwart-witfoto’s met een onmiskenbare jaren-tachtigvibe. Op de beelden waren niet alleen spelende kinderen te zien maar ook, op de achtergrond, een onduidelijke, mannelijke figuur met lange ledematen. Knudsen/Surge beweerde dat het ging om een wezen dat kinderen stalkte. In de dagen erna voegde Knudsen/Surge nieuwe lagen aan zijn verhaal toe, waarna ook andere gebruikers met de Slender Man aan de haal gingen. Hij kreeg vorm als een man zonder gezicht, doorgaans gekleed in een smoking. Behalve opvallend lange armen en benen werd hij ook steeds vaker afgebeeld met een verzameling tentakels die uit zijn rug leek te groeien. Hij zou geheugenverlies, slapeloosheid en paranoia veroorzaken. Er zouden zelfs gevallen bekend zijn van ‘slender sickness’, zeer heftige hoestbuien. Hij begon aan een tocht over het internet. Mensen vertelden elkaar verhalen over Slender Man in foto’s en filmpjes. Hij kreeg een voorgeschiedenis: hij zou al te zien zijn geweest op zestiende-eeuwse Duitse houtgravures en volgens sommigen waren er zelfs grottekeningen uit 9000 voor Christus ergens in het noord-oosten van Brazilië gevonden waarop hij duidelijk herkenbaar was afgebeeld.

Morgan en Anissa ontdekten Slender Man op de website creepypasta.wiki, een horrorfanfictiesite waarvan de gebruikers niet alleen elkaars verhalen lezen maar waar ze die ook aanvullen en doorvertellen. Dat laatste raakt aan de kern van het fenomeen van de meme – heel simpel gezegd een idee dat op het internet een eigen leven leidt. Dikwijls gaat het om een grap in de vorm van plaatjes of filmpjes. Soms is zoiets nog wel tot een bepaalde maker te herleiden, maar die oorsprong doet er niet werkelijk toe. Het gaat om de wijze waarop de massa dat ene idee vervormt en van nieuwe contexten voorziet. Ironische laag wordt op ironische laag gelegd, totdat er iets ontstaat wat door iemand die de wordingsgeschiedenis heeft gemist nog onmogelijk volledig te doorgronden valt, iets wat op zoveel manieren zelf-referentieel is geworden dat het zinloos is om de kluwen nog te willen ontwarren. Ook Slender Man is op die manier een soort open-source-legende, een kampvuurverhaal dat wordt doorverteld op een globale schaal. Tegelijk een democratisering en een virtualisering van de horror-ervaring.

Hoeveel kinderfantasie is er nodig om zo nu en dan geen onderscheid te kunnen maken tussen wat echt is en wat fictie? Het internet biedt een oneindige hoeveelheid konijnenholen waar je als Alice in kunt vallen om vervolgens terecht te komen in een wereld die tegelijk totaal levensecht en totaal ongeloofwaardig is. Een deel van de werkelijkheid dat je nog niet kende en waar je plots niet meer weet waarop je wel en niet kunt vertrouwen.

© knowyourmeme.com

Met het nieuws van de twee meisjes die hun vriendinnetje wilden vermoorden, omdat ze ervan overtuigd waren dat het de enige manier was om Slender Man ervan te weerhouden hen ook te vermoorden, bereikte de meme de mainstream. Naast alle amateurfilms en mockumentary’s werden er plotseling documentaires over de zaak gemaakt, en vorig jaar zelfs een heuse Hollywood-productie. (Victor Surge kreeg een vermelding op de aftiteling.)

In A Self-Induced Hallucination (2018) probeert filmmaker Dan Schoenbrun op basis van niets anders dan beelden die vanaf 2009 op YouTube zijn geplaatst het verhaal van Slender Man te vertellen en zo het fenomeen te doorgronden. Het resultaat is niet overal even sterk en voor wie niets van Slender Man afweet hier en daar verwarrend. Ook bepaalt de amateuristische aard van de oorspronkelijke beelden de toon van de documentaire. Toch weet het culturele fenomeen in het hart van de film moeiteloos te fascineren. Het voelt op de een of andere manier als een blik in de waanzin van onze tijd.

A Self-Induced Hallucination opent met een aantal fragmenten uit amateurfilmpjes over Slender Man. Eerst een man die met een beate glimlach naar kinderfoto’s op een computerscherm kijkt – hij ziet eruit als de derde of vierde keus van een regisseur die diep in zijn hart het liefst Keanu Reeves had benaderd. De man ziet een vreemde figuur in de beelden opduiken die voor zijn vriendin onzichtbaar blijft. Het tweede fragment draait om een man die in een donkere kamer wordt ondervraagd. Hij is in paniek en vertelt dat zijn dochter is meegenomen en dat hij als volgende aan de beurt is. Het fragment stopt wanneer Slender Man vanuit de duisternis naar voren stapt en zijn ondervrager beetgrijpt. Het duurt niet lang voordat ook Morgan en Anissa voorbijkomen. Een nieuwslezeres kondigt een item over de twee meisjes aan waarna Schoenbrun schakelt naar beelden van een tiener in een rommelige kamer. De langharige jongen draagt een T-shirt met daarop het woord ‘Cannibal’. Hij vertelt over Morgan en Anissa en hoe ze een offer aan Slender Man dachten te moeten brengen. ‘Now tell me that ain’t some fucked up shit right there.’ Hoe kan iemand echt in Slender Man geloven?

Op den duur krijg je het gevoel getuige te zijn van iets als het ontstaan van een hedendaagse variant op het monster van Loch Ness. Iets wat tegelijk evidente onzin en vreemd aantrekkelijk is. Iets wat weet te appelleren aan onze diepste, meest onbestemde gevoelens – aan een fundamentele onzekerheid over de kenbaarheid van de werkelijkheid en het vage besef dat de wereld ook bestaat uit alles waarvan we ons niet bewust zijn en waarvan we ons onmogelijk een voorstelling kunnen maken: ‘There are more things in heaven and earth, Horatio,/ Than are dreamt of in your philosophy.’

Art Directions

Wat film is, of zou kunnen zijn, wordt onderzocht tijdens Art Directions, het uitgebreide kunstprogramma van het International Film Festival Rotterdam (23 januari - 3 februari 2019). Voor deze speciale bijlage werd De Groene Amsterdammer, voor de gelegenheid omgedoopt tot De Groene Rotterdammer.

Slender Man is deze zomer een decennium oud – een eeuwigheid in internettermen – maar de actualiteit van het verhaal is er niet minder om. Schoenbrun heeft een reeks filmpjes opgenomen waarin mensen het nieuws over Morgan en Anissa becommentariëren. Ze geloven er niets van. Het is zo nep als Slender Man zelf. ‘This is just another BS story that they are filling up the news with’, zegt de eerste. Een tweede beweert dat de ouders van Bella ‘crisis actors’ zijn, ‘je kunt het zien aan hoe ze naar elkaar kijken, aan hoe ze in de camera kijken’. Een derde beweert dat mensen erop uit zijn ons ‘moreel te corrumperen’. Twaalfjarige meisjes? ‘They don’t conspire for two or three fucking months to kill another child.’ En ergens snap je degene die het zegt wel: waarom zou je zoiets willen geloven? Is dat de wereld waarin je wilt leven?

Tegen het eind van de film komt een fragment voorbij waarin een jongen met een glanzende puberhuid vertelt over zijn tulpa, een door inbeelding werkelijk geworden figuur. Zijn ouders zijn conservatieve christenen die weigeren zijn homoseksualiteit als iets anders dan een ongelukkige fase te beschouwen en zijn tulpa biedt hem de steun die hij nodig heeft. De jongen heeft verder niets met Slender Man te maken. Schoenbrun heeft hem in de film opgenomen omdat het mystieke idee van de tulpa, waarvan de wortels in het boeddhisme liggen, door sommige fans wordt gebruikt om de figuur te duiden. Hij zou door een verenigde mentale arbeid werkelijkheid zijn geworden. Uiteindelijk lijkt dat waar het verhaal over gaat. Over hoe de werkelijkheid ook bestaat uit dat waarin we geloven. Over hoe ook wat we verzinnen ons leven vormgeeft. Zoals ook fake news en leugens reële gevolgen hebben. Over hoe de wereld wordt gecreëerd door onze fantasie; en hoe het behalve fantastisch ook doodeng is dat onze ideeën zo hun eigen leven leiden.


In het themaprogramma Rabbit Hole staat de internetmeme centraal. In dit kader wordt onder andere de documentaire A Self-Induced Hallucination vertoond, op 25 januari (Cinerama, 19.30 uur) en 26 januari (Kino, 20.00 uur). In Het Nieuwe Instituut is van 24 januari t/m 3 februari de tentoonstelling Meme Cafe te zien, met onder meer de video-installatie Slender Man Is Real // Slender Man Is Fake van Dan Schoenbrun (gratis). Op 24 januari vindt hier tevens Meme Night plaats, tussen 19.30 en 24.00 uur.