Het is alles pragmatisme’

Vier jaar geleden beleefde Nederland een primeur. Geen christenen in de regering! Paars aan de macht! Een politieke, sociale en culturele omslag? Na vier jaar Paars is het tijd om die vraag te beantwoorden. Tot aan de verkiezingen in mei geven de beste stuurlui die al die tijd aan de wal hebben gestaan, hun oordeel. ..LE Kardinaal Simonis vindt zichzelf geen stuurman-aan-de-wal. Op het schip van staat zit hij boven in de mast, op de uitkijk. Wat ziet hij daar? De gevaren van de 24-uurseconomie. En van de euthanasiewetgeving. En van de algehele kortzichtigheid. ‘Paars beleid is gÇÇn beleid.’ ..LE ADRIANUS JOHANNES kardinaal Simonis (66), aartsbisschop van Utrecht, ontvangt in het bisschoppelijk paleis, alwaar een serene sfeer heerst. Een oase van rust in de hectische, 24 uur per dag doordraaiende Domstad. De kardinaal zelve schenkt koffie en tovert uit zijn zak een doosje zoetjes te voorschijn. Voor de lijn.

We gaan het niet hebben over zijn recente bezoek aan Suriname. Ook niet over de verklaring van het Vaticaan betreffende de houding van de rooms-katholieken tegenover de shoah. Want sinds ook de kerk met behulp van een geoliede voorlichtingsmachine haar woorden de wereld in stuurt, worden per onderwerp woordvoerders uitgezocht. In deze heikele kwestie is dat niet kardinaal Simonis, maar mgr. Van Luyn, bisschop te Rotterdam.
Wij zullen spreken over Paars en dat is zeer toepasselijk, nu het vanwege de vastentijd de ‘paarse dagen’ zijn in de rooms-katholieke kerk. Waarbij die kleur staat voor bezinning en berouw. 'Ik ben blij dat u zo liturgisch bent’, zegt de kardinaal glimlachend op deze constatering. En hij gaat uitleggen dat hij natuurlijk geen echte politieke uitspraken zal doen - om zich daar vervolgens niet aan te houden.
De kerk is in het land van Paars langzamerhand een oppositiepartij geworden. Bisschop Muskens, de laatste socialist van Nederland, wijst premier Kok op de stille armoede en de groeiende tweedeling. Terwijl dominee Visser voor de verslaafden zorgt, vangt de Raad van Kerken uitgeprocedeerde asielzoekers op in een tentenkamp. En op dit moment voeren de kerken actie tegen de 24-uurseconomie, onder de leuze 'Neem tijd om te leven’. Ook de timing van dit protest is een professionele oppositiepartij waardig: vlak voor de evaluatie van de winkeltijdenwet, en vlak voor de verkiezingen.
Neerlands hoogste rooms-katholieke leider bezweert dat de kerk geen oppositie voert tegen het kabinet Kok, maar tegen de tijdgeest. Om daar in een adem aan toe te voegen: 'Dat kristalliseert zich wel uit in dit kabinetsbeleid, of beter gezegd: in geen beleid.’ Simonis spreekt liever van propositie dan van oppositie, omdat het anders lijkt alsof de kerk overal tegen is. Welnu, dat is een misvatting. De kerk is v¢¢r. Voor het behoud van waarden, van de rust op zondag, van solidariteit, van menselijke waardigheid. En bovenal voor meer God in Nederland: 'In de tijd van het broodje van monseigneur Muskens werd gezegd: “De kerk probeert weer te scoren.” Het gaat mij er helemaal niet om dat de kerk scoort, maar dat God scoort. Als God scoort, dan scoort de mens.’
DE MEEST RECENTE 'propositionele actie’ van de kerk is gericht aan het adres van economieminister Wijers. Die krijgt in juni de handtekeningen aangeboden (het zijn er al honderdduizend) tegen - ja, tegen wat eigenlijk? Tegen een te ruime winkeltijdenwet, tegen te ver doorgevoerde flexibilisering en - de kardinaal struikelt over het woord - employability. Tegen alles dat ons 24 uur per etmaal door laat draven zodat wij geen tijd meer hebben voor elkaar. Geen tijd meer voor reflectie en bezinning, voor 'collectieve rustmomenten’, voor het verenigingsleven en niet te vergeten voor het praktiseren van de godsdienst. Immers: 'Zij die geloven haasten niet’ (Jes. 28:16).
Maar wie moet zich aangesproken voelen door deze actie? Niet wetten maken een 24-uurseconomie, maar maatschappelijke ontwikkelingen. 'Die kun je toch sturen!’ zegt Simonis. 'Daar moet alleen een politieke wil toe zijn, en die ontbreekt op dit moment. Minister Wijers reageerde op onze bezwaren tegen de winkelsluitingstijdenwet. Hij wees op het genoegen dat mensen beleven aan het funshoppen. Maar op die manier raken wij zo vermaterialiseerd dat wij denken te leven om te kopen. Bovendien zijn het alleen de happy few die kunnen kopen, kopen, kopen; de rest kan alleen maar kijken. Het is dus ook nog eens onrechtvaardig.’
Als er geen gezamenlijke rustmomenten meer zijn, verschraalt het hele sociale leven, voorspelt de kardinaal. Hij heeft ook moeite met 'de enorme nadruk op werk-werk-werk’, waardoor ouders hun kinderen nauwelijks nog zelf normen en waarden bijbrengen maar ze 'stallen’ in de crŠche. Laatst nog was hij in de parochie op bezoek in een crŠche, en huilen dat die kinderen deden! Mama, mama, riepen ze. Hij wil er niet het laatste woord over zeggen, maar moeders die werken en hun kinderen naar de crŠche brengen: zijn gevoel zegt hem dat het niet goed is.
Zelf maakt u werkweken van ruim zeventig uur.
'Ja, dat is een beetje paradoxaal, maar die uren staan voor een groot deel in dienst van de collectieve rustmomenten. Ik hoor bij de zorgsector die het mogelijk maakt dat anderen met elkaar een moment van rust en bezinning kunnen beleven.’
De koopzondag bevordert het kerkbezoek niet. Maar daar is het niet om te doen in deze actie, aldus de kardinaal. Het gaat om het behoud van waarden. 'U weet: wij hebben de tien geboden. Een van die geboden zegt: gij zult de dag des heren heiligen. Dat is niet verzonnen door een of andere paus of bisschop, nee: de geboden staan gegrift in het hart van de mensen. Wanneer je dat soort waarden wilt verdedigen, dan moet je die omgeven met dijken. En die kun je niet in je eentje aanleggen, dat moet je gezamenlijk doen.’
Dijken staan voor behouden. De kerk zou een alternatief moeten bieden.
'Dat proberen wij ook, maar zoals u weet worden de kerken niet zo druk bezocht. Wij proberen rustpunten te scheppen en reflectiemomenten te bieden, maar wat moet je als de mensen niet komen?’
DE MENSHEID, peinst Simonis, dobbert voort gelijk een schip. De kerk wil niet in de stuurcabine gaan zitten want daar zit de politiek al. De kerk, zegt hij, zit in het kraaiennest. 'Daar heb je een veel beter uitzicht. Maar daar zitten niet de meest vooraanstaande figuren van het schip. In het kraaiennest zit een stel matrozen dat naar boven is gejaagd: jullie moeten op de uitkijk. Dat is een rotkarwei. Maar het is een dienst aan de samenleving om te zeggen: kijk uit mensen, jullie kunnen het niet zien maar er komt echt een ijsberg aan.’
De beeldspraak bevalt hem. Hij zal nog drie keer herhalen hoe de kerk vanuit het kraaiennest als geen ander het volk aan boord op de gevaren van een 24-uurseconomie kan wijzen. Hoe de gelovigen, anders dan de bewindslieden in de stuurhut, 'verder kijken dan hun neus lang is’.
De vakbonden waken al over de rustmomenten van werknemers.
'De vakbonden zijn vooral bezig met materieel welzijn. Als kerk zijn we bedacht op het geestelijk welbevinden van mensen. En, mag ik er hopelijk aan toevoegen, vanuit een eeuwenoude wijsheid, die stoelt op een boek waarin belangrijke waarden naar voren komen: de mens is meer dan alleen maar materie, hij heeft een eeuwigheidsperspectief, er is een geestelijk welzijn.’
Anders dan in de katholieke kerk staat in dit kabinet de kleur paars niet voor bezinning, vinden de godsdienstige leiders. Dominee Plaisier waarschuwde laatst dat 'geen van de beleidsmakers voor ogen heeft wat zo'n 24-uurseconomie voor de toekomst van dit land betekent’. Kardinaal Simonis klaagde na de laatste troonrede over het ontbreken van 'bezielde samenhang’. 'Ik heb wat oneerbiedig gezegd dat ik het een pak referaten vond met een nietje erdoor’, zegt hij. 'In die troonrede ontbrak een visie. Mij trof het eenzijdig glori‰ren over de vereconomisering van de samenleving. Dit kabinet is mogelijk geworden door een verregaande vermaterialisering en ontkerkelijking. Daarvoor moet je terug tot in de jaren zestig, toen er langzamerhand meer welvaart kwam en men het paradijs op aarde wilde scheppen in plaats van te geloven in de hemel.
Ieder volk krijgt de regering die het verdient. Het paarse kabinet is het product van de kiezers. En waardoor kenmerkt zich dat product: door individualisme en pragmatisme. Niet door werkelijke idealen. Wanneer u mij vraagt of er een cultuuromslag onder deze kabinetsperiode heeft plaatsgehad, noem ik de verpragmatisering. Het kortetermijndenken over wat haalbaar is. Niet over wat op de langere termijn van werkelijke waarde is voor de Nederlandse samenleving. Als de behoeften maar zo veel mogelijk bevredigd worden, is het goed. Daar kan men zich wel eens gruwelijk in vergissen.
De bedoeling was eindelijk verlost te zijn van de christenen in de regering. Dat was zelfs de inzet van de verkiezingen. Maar wat zie je nu: een enorm geworstel met de moraal. Moraal is in de geschiedenis van de mensheid altijd verbonden geweest met het geloof in Gods woord. Welnu: voor God in Nederland ziet het er niet best uit, en voor de moraal dus ook niet. Die wankelt. Er blijven geen waarden en normen meer over die gemeenschappelijk gedragen worden.’
Heeft de staat volgens u een moraliserende verplichting?
'De regering heeft de verplichting om waarden hoog te houden. Als je waarden verdedigt en absoluut stelt, dan moraliseer je, ja. Merkwaardigerwijs klonken uit dit kabinet stemmen op dat waarden en normen toch wel erg belangrijk zijn. Toen werd weer naar de kerken gekeken, en naar de scholen. Minister Ritzen heeft gezegd dat het onderwijs maar moet zorgen voor het overdragen van waarden en normen. Alleen gaat het dan niet om eeuwigheidswaarden maar om hetgeen men op dit ogenblik behaaglijk vindt. Dat soort waarden zijn als een pleister: je kunt proberen ze op te plakken maar ze zijn er zo weer af.
Ik zeg daarom tegen datzelfde kabinet: de meest fundamentele waarde is de beschermwaardigheid van het menselijk leven. Vanaf het prilste begin tot het einde ervan. Als je die waarde aantast, kun je alle andere vergeten. Maar deze regering wenst de abortuswet en de uitvoering daarvan niet te evalueren. Als de christen-democraten nog in de regering hadden gezeten, was dat zeker wel gebeurd. En van mevrouw Borst heb ik vernomen dat het experimenteren met embryo’s in sommige gevallen moet kunnen. Met het menselijk leven mag je niet experimenteren! Daar is het veel te heilig voor, en veel te fundamenteel.’
Heeft dit kabinet oor voor de bezwaren van de kerk?
'Dat vraag ik me ook dikwijls af. Wij hebben als bisschoppen een jaar geleden een lange, levensbeschouwelijke brief aan minister Borst geschreven over het experimenteren met embryo’s. Daar hebben we helaas een zeer ontwijkend antwoord op gekregen, en ondertussen gaan de ontwikkelingen door. Nu willen ze zelfs embryo’s gaan kweken voor onderzoek!
Iemand die geboren wordt in een reageerbuis: wat heeft dat nou nog met menselijke waardigheid te maken, beantwoordend aan Gods schepping? En nu weer die discussie over euthanasie: als dat, zoals nu dreigt, gewoon gelegaliseerd gaat worden, zijn we ongelooflijk ver van huis. Allemaal in het kader van de zogenaamde vrijheid. Vrijheid van beschikking. Ik vind het nogal tegenstrijdig. Aan de ene kant roepen dat normen en waarden toch wel belangrijk zijn en aan de andere kant zo lichtzinnig omspringen met de meest fundamentele waarden. Jongeren die opgroeien in zo'n klimaat gaan veel makkelijker denken over de waarde van het menselijk leven.’
WAARMEE WE terug zijn bij de omstreden opvatting van de kardinaal dat het niet verwonderlijk is dat wanneer abortus 'van rechtszijde is gelegaliseerd’, er ook gewelddadigheid is op straat. Voorzichtig geworden, kiest hij nu niet meer als voorbeeld het doodschoppen, maar het door rood licht rijden als logische uitwas van een te liberale wetgeving.
'Of het nu gaat over de afwijzing van abortus en euthanasie, of om onze visie op het armoede- en vluchtelingenbeleid: het gaat de kerk steeds om menselijke solidariteit’, verklaart hij. 'Op de allereerste plaats om solidariteit met mensen die zich niet verdedigen kunnen: het kind in de moederschoot. En met de armen en de vluchtelingen: al degenen die geen stem hebben.
Ik zie een groeiende kloof tussen rijk en arm in de Nederlandse samenleving. Er is een vrij grote groep die steeds rijker wordt naast een veel grotere groep die stilstaat of achteruit gaat. Natuurlijk, er zijn ook mensen die harder werken dan anderen en zwaardere verantwoordelijkheden hebben. Maar er moet wel een fundamentele solidariteit zijn. De sterkere schouders moeten de zwaardere lasten dragen. Daar hebben ze die sterke schouders voor gekregen.’
Dergelijke socialistische teksten worden dezer dagen niet veel meer gehoord.
'De kerk is daar altijd voor opgekomen. Kerk en socialisme hebben altijd veel gemeenschappelijke waarden gehad, al leek het voor de buitenwereld wel eens anders. Dat heb je wel vaker met twee concurrerende partijen die dezelfde idealen naar voren brengen.
Wij propageren een volwaardig menselijke samenleving. Waarin zwakkeren niet uit de boot vallen, want dat is onrechtvaardig, zoals de Raad van Kerken ook heeft gezegd in de kwestie van de asielzoekers. Daar hameren wij op, en we hopen dat de mentaliteit van de mensen zich daartoe bekeert en dat er een regering komt die daaraan beantwoordt.’
Deze regering komt met een Koppelingswet, waarmee illegalen definitief worden uitgesloten van alle voorzieningen.
'Ik weet te weinig van die wet, maar iedereen weet dat er altijd drop-outs en heel trieste gevallen zullen zijn. Als er dan zo'n ijzeren systeem komt waardoor bepaalde groepen geheel worden buitengesloten, krijg je een samenleving waarin voor vergeving en verzoening geen plaats meer is.’
U HOOPTE dat de politiek de kerk als een bondgenoot zou begroeten.
De kardinaal lacht kort en weinig vreugdevol. 'Ja, dat is een hooggestemd ideaal. Die worden wel vaker niet verwezenlijkt. Ook onder Paars ontbreekt daarvoor nog veel. Misschien heb ik bepaalde zaken zelf ook niet goed over het voetlicht gebracht. Als kerk ben je soms te veel geneigd om te zeggen wat niet mag. Je moet het misschien wat positiever brengen, zoals ik nu heb geprobeerd.’
Natuurlijk gaat de kardinaal stemmen - op de fiets, zegt hij erbij. Maar hij verklapt niet welke partij het wordt. De tijden dat de kerk vanaf de kansel de gemeente voorzag van een stemadvies, zijn nadrukkelijk voorbij.
Zou u Paars een tweede kans gunnen?
'Vergis u niet, ik ben niet bezig met de verkiezingen. Verkiezingen of niet: er dreigt gevaar voor de kwaliteit van de menselijke samenleving. Wij als kerk zeggen vanuit het kraaiennest: mensen, kijk uit.’