‘het is apegedrag’

JAN OBERG is bewonderaar van Gandhi en Scandinavisch boeddhist. Een paar jaar geleden pendelde hij nog als bemiddelaar heen en weer tussen Milosevic in Belgrado en Rugova in Pristina. Dr. Oberg, socioloog en vredeswetenschapper, is directeur van de Zweedse Transnational Foundation for Peace and Future Research (TFF): ‘Wij zijn de enige niet-gouvernementele organisatie die serieus heeft bemiddeld in de kwestie-Kosovo. Maar het Westen was niet geïnteresseerd.’

Hij praat door de telefoon zoals hij zijn persinfo’s voor TFF schrijft: snel, precies, aanvallend en uitdagend. Grote woorden en harde uitspraken schuwt hij niet. De Navo-aanval op Joegoslavië is ‘smerige business’ en 'criminele politiek’. 'Stel je voor, een politieman krijgt een melding van een ruzie in een café. Hij stormt naar binnen, opent het vuur, schiet alle gasten dood en ook de omstanders op straat. Dat is de Navo die zegt vrede in Kosovo te willen.’ Via Internet (www.transnational.org) gaan Obergs ongezouten opinies over de Kosovo-crisis pijlsnel de aardbol rond. TFF prijst zichzelf aan met een complimentje van de Washington Post: 'een organisatie die agressief gebruikt maakt van het web.’ De stichting, gevestigd op het thuisadres van Oberg in Lund, is een samenwerkingsverband van wetenschappers uit verschillende werelddelen. TFF onderzoekt conflicten, organiseert missies en biedt op zijn site veel Navo-kritisch leesvoer. Deze week is Oberg twee dagen in Nederland. Met polemoloog Johan Galtung geeft hij tijdens de Hague Appeal for Peace-conferentie in Den Haag een seminarium over de 'mishandeling’ van Joegoslavië. 'Kijk naar de resultaten. Kroatië is etnisch gezuiverd, Bosnië opgesplitst, Macedonië gedestabiliseerd en nu deze ramp in Kosovo. In mijn optiek kun je de vrede niet afdwingen. Je kunt conflictpartijen wel hélpen een oplossing te zoeken. Zij hebben een probleem, zij moeten eruit zien te komen. Het is immoreel om, zoals in Rambouillet, te roepen: jullie krijgen één week om je ruzie bij te leggen. Lukt dat niet, dan is het Westen net een klein kind dat niet krijgt wat het wil. Apegedrag is het. Kom uit die boom, zeg ik! Mensen doden elkaar niet voor de lol! Ze doen dat vanwege zeer serieuze problemen en angsten. Die bullshittheorie van een goede en een slechte partij is irrelevant. Conflict resolution op professioneel niveau heeft niks aan zwartwitdenken. Het is een creatief proces.’ Regeringen zijn kampioenen in destructief gedrag, zegt Oberg. Ik vraag hem wat zijn geweldloze vredeswetenschap waard is in landen waar zwaarbewapende politietroepen een opstandige bevolkingsgroep eronder proberen te houden met terreur? 'Misschien is het niet een antwoord op alles’, geeft hij toe. 'Maar als het in Kosovo serieus was geprobeerd, hadden we zeker geen vernietiging op deze schaal gehad. Dit heeft niets meer te maken met Serviërs en Albanezen, dit is het Westen versus een soevereine staat.’ Twee, drie jaar geleden twijfelde hij nog. Was de westerse Joegoslavië-politiek een serieuze poging de vrede te bewaren of stak er een cynisch machtsspel achter: brandjes stichten om ze later zelf te kunnen blussen? 'Ik denk nu dat bewust is geprobeerd het oude en het nieuwe Joegoslavië te vernietigen. Men is niet op de Balkan om mensen te helpen en oorlogen te stoppen. Het gaat om het uitbreiden van de invloed van de Navo, het creëren van markten, het compleet afhankelijk maken van staten van de Wereldbank en het IMF, en het gaat om de olievelden in de Kaukasus. Vergeet niet dat wereldleiders een lange-termijnvisie hebben. Nu Rusland extreem zwak is, grijpen ze hun kans.’ Aha, een complot, denk je dan. Maar Oberg heeft feiten. De demonisering van Servië, het massale geweld tegen die staat en het gebrek aan belangstelling voor andere brandhaarden in de wereld waar veel meer slachtoffers vallen dan in Kosovo, dat alles bewijst volgens hem dat er meer aan de hand is dan een 'humanitaire interventie’, zoals de Navo-landen volhouden. 'In de dertien maanden oorlog voorafgaand aan Allied Force zijn er tweeduizend mensen gedood. Sorry hoor, maar in het internationale systeem is dat dus peanuts. Kijk naar Algerije, met meer dan honderdduizend doden. Ethiopië, Turkije. Ik kan maar niet inzien waarom de Kosovo-oorlog niet óók gemotiveerd is - laat ik het maar vriendelijk zeggen - door andere belangen. Allied Force is een volstrekt uniek fenomeen. Toch zijn de Koerden veel erger onderdrukt dan de Albanezen. Blair, Clinton en al die anderen moeten het uitleggen. Waarom dit? Waarom nu?’ VANAF 1988 IS er in Kosovo Servisch geweld tegen Albanezen. Daarvoor was het andersom, zegt hij. 'Kosovo had van 1974 tot 1989 autonomie. Milosevic heeft die status aangepast, niet afgeschaft. Drie jaar geleden liep de situatie uit de hand met de opkomst van het UCK. Het beeld veranderde compleet. Lang geleden praatte ik al met een stel woest bebaarde Albanezen van een radicaal-nationalistische partij. Die vonden Rugova maar een grap. Jij bent een goede vent, zeiden ze tegen me. Jij houdt van Gandhi, wij niet.’ Oberg - hij zegt het nadrukkelijk - wil niet 'enorm eenzijdig’ overkomen. Sympathie voor de Joegoslavische staat of Milosevic heeft hij niet. 'Mij gaat het om het geweld van de Navo. Ik vind dat veel erger dan het geweld van de strijdende partijen. Die zijn als het ware de eigenaren van het conflict, de Navo is een buitenstaander. Terwijl je onderling begrip moet opbouwen van onderaf, regent het bommen van boven. De Serviërs zijn het doelwit, niet het UCK. De ene misdaad blijft ongestraft terwijl de andere ongekend hard wordt aangepakt. Vraag het kinderen op straat, vraag het gewone mensen, journalisten, je eigen moeder. Allemaal zullen ze zeggen dat Serviërs erger zijn dan anderen. Alsof men zegt: het is okee dat je tien vrouwen hebt verkracht, maar bij de elfde slepen we je voor het tribunaal in Den Haag. Oberg zoekt naar een verklaring: 'De media zijn sneller dan ooit tevoren. Iedereen moet sneller oordelen. Als er wat gebeurt, klinkt een paar minuten later de vraag: “And Mr. President, what are you going to do about it?” Het risico om fouten in de interpretatie te maken is groot. Politici die zeggen dat ze drie weken tijd nodig hebben om het uit te zoeken, zitten binnen de kortste keren zonder werk. Het is om ziek van te worden. De waarheid is het eerste slachtoffer in een oorlog, het tweede slachtoffer is besef van complexiteit.’ De nadruk die media leggen op individuen (boeman Milosevic) is diepgeworteld in de christelijke cultuur, zegt Oberg. 'Oorlogen ontstaan omdat iemand iets slechts doet. Zo lijkt het. We zien veel menselijk mededogen op televisie, maar de prijs die daarvoor betaald wordt is deze versimpeling: alle ellende komt door die-en-die dictator.’ IN ZIJN LAATSTE persinfo bestempelt Jan Oberg de voorstellen van de G8 om een einde aan de oorlog in Kosovo te maken tot 'bedrog’. Net als Rambouillet, dat geen vredesplan maar een 'bezettingsplan’ was, is ook het jongste diplomatieke initiatief weinig meer dan window dressing, etalagediplomatie. 'De G8 hebben niet gezegd op welke voorwaarden de bombardementen zullen stoppen. Het aantal doden in Joegoslavië nadert dat van Srebrenica. Tien miljoen mensen lijden, maar er staat niet eens: “Om aan het lijden een eind te maken hebben we onderhandelingen nodig.” Ik ben diep bezorgd over het morele leiderschap in het Westen. Ik zou zeggen: okee, pauze nu, laat iedereen even nadenken. Maar het enige wat je hoort is dat we doorgaan met bombarderen. De Navo definieert zichzelf als een partij waarmee niet valt te onderhandelen. Expansie buiten de eigen grenzen, agressie, demonisering, een militaire machine zoals er geen tweede in de wereld is - eerlijk, in het Westen zie ik meer van Hitler terug dan bij de oegoslavische regering.’