Do It Ourselves: Van no-go area tot eigenzinnige winkelstraat

‘Het is een teringstraat, maar wel mijn teringstraat!’

De ondernemers van de Nieuwe Binnenweg in Rotterdam trokken eigenhandig hun winkelstraat uit het slop. Ze raakten bedreven in het schrijven van beleidsplannen en het binnenhalen van subsidies. Maar nu er drastisch bezuinigd moet worden, begint de overheid zich terug te trekken.

Medium nieuwe binnenweg1 575

De Nieuwe Binnenweg verbindt het centrum van Rotterdam met historisch Delfshaven. Het meer dan twee kilometer lange winkellint kent een enorme diversiteit aan ondernemers. Van de gespecialiseerde schoenenverkoper en luxe designmeubelzaak, tot de coffeeshop en bel­winkel. De hoogtijdagen van de Nieuwe Binnen­weg liggen kort na de oorlog, toen het centrum van Rotterdam nog in puin lag. Eventjes was de straat een A-locatie, met een V en de eerste Albert Heijn-supermarkt. Door de opkomst van de Lijnbaan en de Koopgoot in het centrum raakte de Binnenweg in verval. Familiebedrijfjes gingen over de kop. Louche ondernemers vestigden zich voor een prikkie in de leegstaande panden. Winkelende moeders met kinderwagens maakten plaats voor drugs­dealers en prosti­tuees. De Nieuwe Binnenweg werd een beruchte straat in Rotterdam. Rijke dames uit Kralingen durfden er niet meer te winkelen. Vaders verboden hun dochters om op de Binnenweg uit te gaan. Maar in een kleine twaalf jaar tijd is de straat veranderd, en dat is vooral te danken aan de ondernemers.

Anke Griffioen, eigenaar van Caland/Schoen, besloot in 2000 de gevel van haar winkelpand op te knappen. De vier bouwblokken aan het begin van de straat waren een typisch jaren-zeventigontwerp, met zware, donkere arcades. Ze ­benaderde een bekende architect, Francine Houben van Mecanoo, die voor haar een plan uittekende. ‘Ik ben niet zo bang om risico te nemen. Ik kan vrij goed organiseren’, zegt Griffioen, een lange, elegante vrouw met een indringende blik. Ze kreeg de winkeliers, bewoners en pandeigenaren van de vier Boogjesblokken op één lijn en stapte met een volledig renovatieplan naar de toenmalige wethouder Fysieke Infrastructuur, Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam.

‘Als je aan tafel gaat zitten met een wethouder, dan moet je met een oplossing komen, niet met een probleem’, zegt Griffioen. ‘De wethouder was direct enthousiast. Ik had een toparchitect, een complete voorstudie, alle ondernemers achter me en de bereidheid om te investeren. De kosten waren geen issue meer.’ Het Boogjesproject werd voor 2,5 miljoen euro gesubsidieerd onder de Groeibriljant-regeling, een ruime pot voor particuliere initiatieven. De andere benodigde 2,5 miljoen legde de Vereniging van Eigenaren (vve) in. Het was het begin van een onafgebroken lobby om de Nieuwe Binnenweg uit het slop te trekken. ‘Als er één schaap over de dam is, volgen er meer. Ik kreeg alle neuzen dezelfde kant op.’

Maar na verloop van tijd keerden sommige bestuurders zich van haar af, omdat ze te direct en eigengereid was. Ze legt uit: ‘Deelgemeentes willen vooral besturen. Waartoe, waarheen en met wie, dat maakt ze niet uit. Toen wij heel autonoom en sterk werden, ervoeren zij dat als landjepik. Successen die wij behaalden, ging de deelgemeente claimen, terwijl ze er niks aan hadden gedaan.’ Er ontstond ook onderling onenigheid. Een luxe kledingzaak of wijnhandel heeft niet altijd dezelfde belangen als een coffeeshop of nachtcafé.

DE BINNENWEG is naast een winkelstraat altijd een uitgaansgebied geweest. Op het hoogtepunt zaten er 49 cafés. Die werden in de loop der jaren vervangen door restaurants, dönerzaken, ­coffeeshops en waterpijpcafés. Vanaf de vroege avond scheuren patsers in zwarte Volkswagentjes, Audi’s en bmw’s door de straat. Voor de ­Shisha Lounge staan de auto’s dubbel geparkeerd.

Medium nieuwe binnenweg3 575

Tussen de coffeeshops zit de luxe haarsalon en spa van Christiaan Kappers. Eigenaar Adri van Lieshout, met een grijze, goed verzorgde krullenbol, zit vanaf 1981 op de Nieuwe Binnenweg. De tijd dat de hoertjes er nog tippelden. Hij is voorzitter van zijn vve en organiseerde de renovatie van de jaren-dertigblokken. Van Lieshout is een van de voortrekkers in de ondernemersvereniging. ‘Ik heb de nare eigenschap dat ik me overal mee wil bemoeien’, vertelt hij. ‘Twaalf jaar geleden hoorde ik toevallig achter mijn kappersstoel dat de ret nieuwe tramrails wilde aanleggen. De gemeente zou een jaar later de bestrating doen, en nog een jaar later de stoep. Wij hebben toen geregeld dat alles in één keer gebeurde.’ Met de herinrichting kregen Eetcafé Stalles en Rotown een groter terras, waardoor de straat levendiger werd. ‘Dat was de visie van de ondernemers, niet van de gemeente’, zegt Van Lieshout trots.

Rotown is een instituut op de Nieuwe Binnenweg. Het poppodium met café en restaurant brengt zeven dagen in de week reuring in de straat. Al bij de eerste zonnestralen verzamelen hipsters en muzikanten met grote zonnebrillen zich op het grote terras. Kunstzinnige types in skinny jeans en studenten met een kater verdringen elkaar om een plekje in de zon. De eigenaar van Rotown is in conclaaf met de deel­gemeente, omdat hij de grote houten banken van zijn terras moet verwijderen.

Hoewel de Vereniging veel op eigen kracht doet, ontving ze jarenlang subsidies. ‘We wisten hoe we beleid moesten schrijven en hoe we subsidies aan moesten vragen’, zegt Anke Griffioen. Het geld werd gebruikt om de Binnenweg op de kaart te zetten met een jaarlijks terugkerende levende-beeldenroute en Koninginne­dagvrijmarkt. Van 2008 tot 2010 ontving de Vereniging ruim twee ton Europees geld via de Bedrijven Verbeter Gebieden-regeling. Hierna lobbyden de ondernemers een jaar lang voor toepassing van een Bedrijven Investerings Zone (biz) (zie kader). ‘Het succes van de straat is louter van ­personen afhankelijk. Er zijn een paar voortrekkers die overal bovenop zitten’, zegt Gerard ­Roijackers. Vier jaar geleden werd hij door ­Griffioen naar voren geschoven als voorzitter van Vereniging De Binnenweg. Waar zij ver voor de troepen uit liep, is de rustige Roijackers meer ingesteld op overleg. Zijn observatie is simpel: aan het begin van de Nieuwe Binnenweg zitten een paar gewiekste ondernemers met een goed politiek gevoel en een gedetailleerde dossier­kennis waardoor ze menige ambtenaar weten af te troeven. Maar de ambtenaren vonden de ­winkeliers te eigenwijs worden. De deel­gemeente heeft geprobeerd ondernemers tegen elkaar uit te spelen, zegt hij. ‘Gaan jullie door met die dure dames? Dan stoppen we met jullie projecten.’

SAID KASMI (D66), portefeuillehouder wijkeconomie van deelgemeente Centrum, is blij met de opleving van De Binnenweg, maar zegt ook dat de tijden van meerjarige subsidies voorbij zijn. ‘We kijken nu per aanvraag of we geld geven. Bezuinigen kan ook een zegen zijn. Veel geld maakt lui. Door te bezuinigen stimuleer je de eigen kracht. Kijk maar naar Feyenoord. Die club mocht niets meer uitgeven, en nu gaat het veel beter.’ De deelgemeente kwam regel­matig in aanvaring met de mondige ondernemers. ‘Het botste niet alleen met ons, maar ook onderling. Griffioen was te veel bezig met de lange termijn. Soms deel je niet dezelfde visie.’

Medium nieuwe binnenweg6 575

Griffioen is teleurgesteld in het korte­termijndenken van de deelgemeente: ‘De meeste ­ambtenaren hebben de ballen verstand van ondernemen. Ze willen op de bok blijven zitten terwijl ze geen waarde kunnen toevoegen.’ Maar Kasmi zegt: ‘De ondernemers doen dit als vrijwilligers. Daar willen wij niet van afhankelijk zijn. Hier op de deelgemeente zitten betaalde krachten, mensen met overzicht en expertise. Zij hebben een helikopterview en komen niet alleen op voor hun eigen winkelstraat. Ambtenaren en ondernemers moeten elkaar juist versterken. Niet alle winkeliers weten wat goed is voor de straat.’

De huidige wethouder Karakus (pvda) moet drastisch bezuinigen en vindt dat de Nieuwe Binnenweg de eigen broek op kan houden. Voor de Vereniging is het moeilijk afstand doen van de subsidies. ‘Zoek het zelf maar uit, dat is nu de houding’, zegt Griffioen geïrriteerd. ‘De wethouder zegt: als een straat een biz heeft, heb je genoeg geld. Maar hij ziet niet dat een goede winkelstraat de gemeente geld opbrengt. Daar moet juist in worden geïnvesteerd. De deel­gemeente wil geen geld meer geven na de komst van de biz. Maar dat is ons eigen geld, die biz! Het is niet zo dat de Binnenweg nu klaar is. Alles vergt onderhoud.’ Ook de huidige voorzitter ­Roijackers houdt zijn hand op bij de deel­gemeente, zolang het nog kan. ‘Het is een val waar we in gelopen zijn. We zijn als straat te sterk gebleken, maar om sterk te blijven willen we financiële steun behouden.’

HET DEEL VAN de straat dat verder weg van het centrum door Delfshaven slingert, staat bekend als het slechte stuk. Na de kruising met de ’s-Gravendijkwal kruipen de puien dichter tegen elkaar aan en wordt het winkelend publiek donkerder. Veel kappers en belwinkels. Kaapverdianen, Antillianen, Surinamers, Turken en Marokkanen doen hier hun boodschappen. Er is meer leegstand dan in het eerste stuk, gevels zijn afgebladderd en verzakt.

Medium nieuwe binnenweg2 575

De ondernemers hebben een eigen, ­afgesplitste vereniging. De chique eerste kilometer heeft Vereniging De Binnenweg, de rouwdouwers richting Lage Erfbrug hebben Ondernemersvereniging De Nieuwe Binnenweg. Wederzijds wordt lichtelijk op elkaar neergekeken. In Delfshaven vinden ze dat in het centrumdeel de kakkers zitten, zegt ­Roijackers: ‘Ze leven daar nog in de jaren vijftig.’ Kapper Van Lieshout wil er nog wel een sneer aan toevoegen: ‘Het zijn geen echte ondernemers. Ondernemers zijn mensen die vooruit denken, vernieuwend willen zijn en risico’s nemen.’

In Delfshaven halen ze hun schouders op over dit dedain. De bijdrage aan hun vereniging is een stuk lager en ook de allochtone onder­nemers, die hier het straatbeeld bepalen, zijn lid. Van een regeling als de biz moeten ze niets hebben. ‘Dat is gewoon een open acceptgiro aan de gemeente. Laat ze er eerst eens voor zorgen dat de openbare ruimte op orde is. Dat is de kerntaak van de gemeente’, zegt voorzitter Hans Oost van Toko De Waart. Hij staat wijdbeens in zijn spijkerbroek en geruite flanellen hemd. Een sigaartje rust tussen zijn vingers.

Ed van der Touw, van Boeketterie Binnenweg, is nog zo’n strijdvaardige ondernemer. ‘Als Don Quichot tegen de molens’, omschrijft hij zichzelf. De bloemist zit al 25 jaar in de ondernemersvereniging. Hij werkt zeven dagen in de week. En dan heeft hij ook nog tijd voor zijn Schiedamse bewonersvereniging en voor Sparta. ‘Ik wil een goede winkelstraat. Zonder afgebladderde panden. Zonder hoeren en junks. De gemeente heeft de straat dertig jaar lang laten verloederen en heeft door onze druk de neerwaartse spiraal doorbroken. Na dertien jaar wordt er nu goed naar ons geluisterd.’ Echte pennenlikkers zijn Oost en de zijnen niet, hun aanpak is directer. ‘Ik ben goed in ambtenaren tegen de schenen schoppen’, zegt Oost. ‘Als ze niet luisteren, schreeuw ik gewoon wat harder.’ Zijn tactiek: ‘Een beetje netwerken en hosselen. Off the record bereik je veel meer.’

Het project ‘Revitalisering Nieuwe Binnenweg’ (2008-2013) moet ervoor zorgen dat dit zieltogende deel van de winkelstraat zijn sjeu terugvindt. De straat wordt dit jaar volledig opgeknapt – rode bakstenen in plaats van asfalt, bredere stoepen en vernieuwde tramperrons. Gemeentelijk projectleider Frank Belderbos zegt: ‘Het is een teringstraat, maar wel mijn teringstraat. Zo denken ze hier. De ondernemers bepalen hier de agenda.’ Op aandringen van de winkeliers houdt de straat tweerichtingsverkeer, komen er een dertig-kilometerzone en kortere tramperrons om parkeerplaatsen te sparen.

Medium nieuwe binnenweg15 575

De revitalisering kost 22 miljoen euro overheidsgeld, boven op dertig miljoen private investeringen. Het geld raakt op. ‘Overheidsbemoeienis is te kostbaar. Vorig jaar lag mijn kop er bijna af’, geeft Belderbos toe. ‘Er was een tekort van drie miljoen, maar we gaan toch door. We zijn gered door Brussel.’

Eigenaren worden aangeschreven om hun winkelpanden op te knappen. Hans Oost heeft onlangs zijn pand gerenoveerd voor drie ton, waarvan de helft met subsidies. Ook hij kan niet zonder: zijn vereniging ontvangt dertigduizend euro per jaar. ‘In mijn hart zeg ik: afschaffen die subsidies. Maar Nederland is een subsidieland. Alles en iedereen krijgt geld, dus onder­nemers ook. Je moet niet vergeten dat wij ook van belang zijn voor de gemeente. Zij verdienen aan een goede winkelstraat.’

Sterke ondernemers worden met subsidies naar dit deel van de Binnenweg gelokt. Zoals de Urban Espresso Bar (ueb), op de hoek met de Claes de Vrieselaan. Het is een hippe, goed bezochte ontmoetingsplek.

OP EEN zonnige vrijdagmiddag zit een groepje Braziliaanse vriendinnen biertjes te drinken en luidruchtig te kletsen op het terras van ueb. Weelderige haardossen, felgelakte nagels, grote zonnebrillen en net iets te strakke broeken. Surinaamse en Nederlandse moeders passeren met dure Bugaboo- of Stokke-kinderwagens. Een gezin, de vader met paardenstaart en tatoeages, de moeder een hoogblond permanent, loopt voorbij met ijsjes in de handen. Ze hebben twee grote kwijlende grijze mastiffs bij zich. Twee yogavriendinnen nemen op het terras de week door met een biertje. Drie Marokkaanse mannen gaan op hun plek zitten als het tafeltje vrijkomt. Ze bestellen een kopje thee.

De gemeente vindt de ueb een ‘parel van de Nieuwe Binnenweg’. Eigenares Jo ­McCambridge hoopt dat de straat niet al te zeer opknapt: ‘Het moet juist speciaal blijven, met kleine aparte winkeltjes. Een beetje ruig en een beetje vies. Je moet de Binnenweg niet in een hokje willen stoppen.’ McCambridge is niet actief in de ondernemersvereniging. ‘Geen tijd.’ Opvallend genoeg zijn ook andere winkeliers met meer cachet die klanten uit de hele stad trekken geen lid van de vereniging, zoals delicatessenzaak Vermeyden en traiteur Chez-moi. Hans Oost schat niettemin dat tachtig procent van de ondernemers wel lid is.

De ondernemers van de hele Nieuwe Binnen­weg zijn hoopvol gestemd, maar komen in het nauw door consumenten en een overheid die de hand op de knip houden. Aan het einde van dit jaar is het Delfshavense deel ‘af’. Dan is het gemeentegeld op en moeten ze het ook hier zelf gaan doen. Voorzitter Oost probeert alvast zo veel mogelijk winkeliers bij zijn vereniging te betrekken: ‘Ik ga voor negentig procent!’ Hij gaat onvermoeibaar door met het bouwen aan zijn gemeenschap. ‘Als ondernemer zit je niet op een eiland. Je bent onderdeel van een ­samenleving.’

Medium nieuwe binnenweg12 575

OP HET centrumdeel gaan ze wat zelfbestuur betreft Amerika en Engeland achterna. ‘De ondernemersvereniging wordt in de toekomst een noodzaak voor het overleven van je winkelstraat. In de toekomst gaan we geld betalen als de politie door de straat loopt’, denkt kapper Van Lieshout. Vereniging De Binnenweg bereidt zich voor op meer eigenrichting. Ze zijn op zoek naar een vuilophaalbedrijf voor de straat. Het contract met gemeentebedrijf Roteb loopt eind dit jaar af. Daarnaast willen ze in de toekomst zelf kunnen beslissen over bestrating, meubilair en verlichting. ‘Ik ben voor meer collectiviteit en minder overheid’, zegt Van Lieshout.

‘Wij kunnen een aantal taken effectiever uitvoeren dan de gemeente. Geef ons geld en we regelen het zelf wel.’ Anke Griffioen maakt sinds anderhalf jaar deel uit van een Denktank ­Deregulering. De gemeente Rotterdam én de winkeliers willen overbodige regelgeving wegnemen. De Nieuwe Binnenweg moet een regelluwe zone worden. ‘De overheid moet minder sturen en meer faciliteren. De gemeente moet het vertrouwen bij de ondernemers leggen. Wij willen meer vrijheid om te doen wat nodig is om je eigen bedrijf en straat aantrekkelijk te maken.’

Het had al gefikst moeten zijn, maar de ambtenaren hebben moeite zichzelf en hun regels af te schaffen. De Nieuwe Binnenweg komt het goed uit dat wethouder Kriens van Financiën heeft aangekondigd dat de gemeente begrotingstechnisch gedwongen is 2450 ambtenaren te ontslaan.

Medium nieuwe binnenweg13 575

BIZ

De Bedrijven Investeringszone (BIZ) dwingt alle ondernemers in een gebied contributie te betalen, ook de free riders. Het is een belastingheffing die als subsidie wordt teruggegeven aan de ondernemersvereniging. De BIZ wordt in Amerika en Engeland al breed toegepast. Daar moeten winkeliers veel meer dan hier hun eigen winkelgebied onderhouden. Om een BIZ te kunnen invoeren moet de helft van de ondernemers stemmen. Tweederde van de uitgebrachte stemmen moet positief zijn. De gemeentelijke Belastingdienst int de heffing en houdt drie procent administratiekosten in. De 130 ondernemers op de Nieuwe Binnenweg betalen driehonderd euro per jaar. Activiteiten die uit de BIZ betaald mogen worden ‘moeten de leefbaarheid, veiligheid, ruimtelijke kwaliteit of een ander publiek belang in het BIZ-gebied bevorderen’, schrijft de gemeente. De BIZ roept weerstand op bij sommige ondernemers omdat zij het als een ‘sigaar uit eigen doos’ zien. Op de Binnenweg loopt het BIZ-project eind 2013 af. De Vereniging is betrokken bij een landelijke evaluatie van de experimentwet en hoopt dat de BIZ definitief wordt ingevoerd.