De democratische rechtsstaat is abstract totdat die wordt aangevallen of zelf niet blijkt te functioneren. Dit jaar viel daarover veel te schrijven. Oekraïne vecht voor haar vrijheden en grondrechten op het slagveld. Het steunen van die moedige strijd vergt van de Europese Unie economische offers, voelbaar voor burgers in de huishoudportemonnee.

Europa werd bovendien geconfronteerd met haar eigen hypocrisie: de oorlogskas van Poetin werd jarenlang gespekt met gaseuro’s en ondertussen konden de Russische oligarchen hun kapitaal in de vrije wereld ongehinderd laten stromen via een juridisch labyrint van trustconstructies. Advocaten op de Zuidas verdienden er een vette boterham aan onder het motto dat iedereen recht heeft op een goede verdediging terwijl ze creatief de mazen van de wet opzochten. Pas met de boycot tegen Rusland ging daar de bijl in. Het onderzoek Een brievenbusje tussen lesauto’s van Investico laat echter zien dat deze firma’s door hun shady bedrijfsstructuren heel moeizaam aan te pakken zijn.

Hoe je in eigen land verrast wordt verrast door aanvallen op de rechtsorde manifesteerde zich in deze snikhete zomer: de acties van de boze boeren met als symbool de omgekeerde Nederlandse vlag. Maar je moet oppassen, stelt Jelle van Buuren in Een slag tussen de straat en de staat?, om hun radicale en ontwrichtende daden terrorisme te noemen. De democratie is weerbaar genoeg gebleken om de angel eruit te halen.

‘Weerbare democratie’ is een begrip dat vaak valt in discussies over de omgang met extreem-rechtse partijen op het Binnenhof. Tijdens de coronacrisis riepen Thierry Baudet en zijn kornuiten dat we in een QR-dictatuur waren beland met een nepparlement en dat er tribunalen zouden komen. Dit jaar ontpopten zij zich tot goedpraters van Poetins invasie, omdat hij jarenlang zou zijn vernederd door het Westen en een alternatief biedt voor ons verweekte waardenstelsel. Kun je partijen waar de antidemocratische en antirechtsstatelijke opvattingen vanaf druipen verbieden? Ja, meent Ulli d’Oliveira, emeritus hoogleraar migratierecht, in zijn essay Wat is het juiste moment om een streep te trekken en een politieke partij te verbieden? Een weerbare democratie heeft niet alleen het recht, maar zelfs de plicht zich te verzetten tegen deze ondermijnende partijen. We leven sinds 24 februari niet meer in een vrijblijvende tijd. Of het een oplossing is voor een dieper probleem is natuurlijk weer iets anders.

De rechtsstaat kan ook van binnenuit worden bedreigd door corruptie en georganiseerde misdaad. Als een antwoord op de moord op advocaat Derk Wiersum werd er een ‘superteam’ in het leven geroepen door toenmalig minister Grapperhaus (auteur van het boek Rafels aan de rechtsstaat). Stille dood van een superteam – een ambitie die bleef steken op de Haagse tekentafel – wat niet fraai is.

En functioneert het stelsel zélf in het garanderen van rechtsgelijkheid en de bescherming van rechten en vrijheden, tegen medeburgers én tegen de overheid? Dat dit niet altijd voor elke groep geldt, wordt pijnlijk ontrafeld in Papiertjes tussen de deur. De rechtsbescherming van burgers die bijstand ontvangen is sinds 2013 in geleidelijke stapjes uit de wet gesloopt. Opnieuw: niet fraai.