De jacht op gevaarlijk informatie-wapentuig

Het jaar van de namaak

Niet denken en rijden tegelijk.

Dat was het bericht dat de FBI op kerstavond aan ongeveer achttien duizend politiebureaus stuurde. In het bericht werd de politie dringend verzocht om als ze automobilisten aanhield voor een verkeersovertredingen of een routinecontrole, uit te kijken naar mensen die een almanak bij zich hadden. Waarom almanaks? Omdat die vol staan met feiten — bevolkingsaantallen, weersvoorspellingen en plattegronden van gebouwen. En volgens het FBI Inlichtingen Bulletin zijn feiten gevaarlijke wapens in de handen van terroristen, die ze kunnen gebruiken «om te helpen bij het selecteren van doelen en het plannen van operaties».

Maar in een wereld die boordevol zit met potentieel dodelijke feiten en cijfers lijkt het oneerlijk om almanaklezers eruit te pikken om door de politie onder handen te worden genomen. Zoals de redacteur van The World Almanac en Book of Facts terecht opmerkt, is «de regering onze grootste leverancier van informatie». Om over de plaatselijke bibliotheek maar te zwijgen: een opslagplaats van potentieel gevaarlijk informatie-wapentuig is gevestigd in het centrum van bijna elke Amerikaanse gemeente. De FBI zit, natuurlijk, boven op de bibliotheek-dreiging, en neemt naar goeddunken dossiers in beslag onder de Patriot Act.

Het op de zwarte lijst plaatsen van de almanak was een passend einde voor 2003, een jaar dat oorlog voerde tegen waarheid en feiten, en namaak en vervalsingen in alle gedaanten omhelsde. Dit was het jaar dat de namaak regeerde: namaakredenen voor oorlog, een namaakpresident verkleed als een namaaksoldaat, die een namaakeinde aan de oorlog verkondigt en dan een namaakkalkoen omhoog houdt. Een actiefilmster werd gouverneur en de regering begon haar eigen actiefilms te maken, waarin echte soldaten als Jessica Lynch werden gecast als namaak-oorlogshelden en embedded journalisten verkleed als namaaksoldaten. Saddam Hoessein kreeg zelfs een rol in de grote show: hij speelde zichzelf die gevangen werd genomen door Amerikaanse troepen. Dat is de vervalsing van het jaar, als je de Sunday Herald uit Schotland moet geloven, en enkele andere persbureaus, die berichtten dat Saddam eigenlijk werd gepakt door een Koerdische eenheid van special forces.

Het was echter Groot-Brittannië dat de liefde voor namaak naar ongekende hoogten tilde. «Haar hoofddoel is om zo veel mogelijk Nigerianen te ontmoeten», zei de perssecretaris van de koningin, Penny Russell, over de reis van de Queen in december naar Nigeria. Maar net zoals Bush nooit de luchthavenbunker in Bagdad verliet, besloten de mensen van de koningin dat het te gevaarlijk voor haar was om zich onder echte Nigerianen te begeven. Dus in plaats van het geplande bezoek aan een Afrikaans dorp reisde de koningin over de set van een BBC-soap in New Karu, die moest lijken op een authentieke Afrikaanse markt. Gedurende de «namaakwandeling» zoals de Sunday Telegraph het noemde, babbelde de koningin met betaalde acteurs, die gewone dorpelingen speelden, terwijl de echte dorpelingen de gebeurtenis volgden op een grootbeeldtelevisie buiten de veiligheidszone.

Maar 2003 ging over méér dan het omhelzen van namaak en vervalsing — het ging ook over het afstraffen van het vertellen van de waarheid. De hoogste prijs werd betaald door David Kelly, de wapenexpert van de Britse regering die zichzelf doodde nadat hij werd ontmaskerd als de bron van een BBC-verhaal over opgesekste veiligheidsdocumenten. Katharine Gun, die werkte bij de Britse inlichtingendienst, staat twee jaar gevangenisstraf te wachten voor het onthullen van Amerikaanse plannen om VN-diplomaten te bespioneren om de stemming van de Veiligheidsraad over Irak te beïnvloeden. En in de Verenigde Staten werd Joseph Wilson, die de waarheid vertelde over het niet vinden van bewijzen voor Saddams vermeende reis naar Afrika om uranium in te kopen, bij volmacht gestraft: zijn vrouw, Valerie Plame werd onwettig ontmaskerd als een CIA-agent.

Terwijl de waarheid in 2003 niets opleverde, deed de leugen dat zeker wel. Vraag maar aan Rupert Murdoch. Volgens een studie van het Program on International Policy Attitudes zijn, wat de oorlog in Irak betreft, de kijkers van Murdochs Fox News de slechtst ingelichte mensen in Amerika. Tachtig procent van Fox News-kijkers geloofden ofwel dat er massavernietigingswapens in Irak zijn gevonden, of dat er bewijs is van een Irak-al-Qaeda-link, ofwel dat de hele wereld achter de oorlog stond — of ze geloofden alle drie deze onwaarheden.

Op 19 december gaf de Federal Communications Commission Murdoch het recht de grootste Amerikaanse satellietzender, DirecTV, te kopen. De FCC-stemming vond plaats vijf dagen voor het almanak bericht van de fbi. Die twee dingen kunnen het best in samenhang worden begrepen: als boeken die je geest vullen met feiten je een potentiële terrorist maken, dan moeten mediamogols die je geest volstoppen met troep helden zijn, die de hoogste beloning verdienen.

Toen Bush aan de macht kwam, geloofden veel mensen dat zijn onwetendheid zijn ondergang zou worden. Uiteindelijk zouden Amerikanen beseffen dat een president die Afrika «een natie» noemde ongeschikt was om het land te leiden. Nu houden wij onszelf voor dat als Amerikanen maar wisten dat zij werden voorgelogen, ze zeker in opstand zouden komen. Maar met alle respect voor de leugenaarboeken (Leugens en de liegende leugenaars die ze vertellen, Grote leugens, De leugens van George W. Bush, De vijf grootste leugens die Bush ons vertelde over Irak en andere), ben ik er niet langer van overtuigd dat Amerika kan worden verlost door de waarheid alleen.

In veel gevallen hebben namaakversies van gebeurtenissen de voorkeur gekregen zelfs wanneer de waarheid voorhanden was. De echte Jessica Lynch — die Diane Sawyer vertelde dat «niemand mij sloeg, niemand mij schopte, niemand, niets» — is geen partij gebleken voor haar door de media en het leger gecreëerde doppelgänger, die werd getoond terwijl ze werd geslagen door de wrede mannen die haar gevangen hadden genomen in de NBC-film Saving Jessica Lynch.

In plaats van te worden aangepakt wegens zijn antagonistische verhouding tot zowel de belangrijkste waarheden als de meest fundamentele feiten, is Bush actief bezig Amerika te herscheppen naar het beeld van zijn eigen onwetendheid en onbetrouwbaarheid. Niet alleen is het oké om verkeerd ingelicht te zijn, maar ook, zoals de almanakwaarschuwing laat zien, is het in hoog tempo een misdrijf aan het worden om dingen te weten.

Dit artikel verscheen, in een iets andere versie, eerder in The Nation (www.thenation.com)