Inleiding bij ons kerstnummer

Het jaar van de vijand

Begin deze week werd Sydney opgeschrikt door een gijzeling in het Lindt Chocolat Café in het zakencentrum van de stad. De gijzelnemer, Man Haron Monis, een zelfverklaarde sjeik van Iraanse afkomst, dwong enkele gijzelaars een vlag voor het raam te houden met daarop de Arabische geloofsbelijdenis: ‘Er is geen God behalve Allah en Mohammed is zijn boodschapper.’

Medium commentaarxandra

Een andere gijzelaar moest via haar mobiele telefoon tegen de lokale media zeggen dat het hier om ‘een aanval van de Islamitische Staat op Australië’ ging. Onmiddellijk ging de iconische foto van een ontsnapte vrouw de hele wereld over. Haar gezicht is van angst vertrokken en ze grijpt de arm van een gehelmde commando vast als reddingsboei. Het was de zoveelste keer dat ‘de vijand’ in de gedaante van een ideologisch verblinde eenling toesloeg in het hart van een welvarende westerse stad.

Met enige overdrijving zou je kunnen zeggen dat 2014 het jaar van de vijand was. Natuurlijk, we waren al vertrouwd met terroristen in verre gebergten en woestijnen die het ook op ons hebben gemunt. Het idee dat de hele wereld zich na het einde van de Koude Oorlog gestaag richting liberale democratie, vrede en veiligheid zou ontwikkelen hadden we al bijgesteld na 9/11. Maar nu is de vijand angstwekkend dichtbij; hij bevindt zich aan de grenzen van Europa in Oekraïne en het Midden-Oosten; hij bevindt zich in ons midden, in de vorm van jihadisten en potentiële terroristen.

Dit jaar richtte Vladimir Poetin zijn agressie niet alleen op homo’s en andersdenkenden in eigen land, maar ook op de Krim en Oekraïne. Dat die agressie ook ons raakt, bleek heel direct bij de ramp met de MH17. Het Midden-Oosten was het afgelopen jaar een grotere brandhaard dan ooit, zeker nadat Abu Bakr al-Baghdadi in de zomer het islamitische kalifaat uitriep en duizenden Europese jongeren naar Syrië afreisden om voor IS te strijden.

Met enige overdrijving zou je kunnen zeggen dat 2014 het jaar van de vijand was

Voor ons was dit somber stemmende jaar de reden ons kerstnummer te wijden aan ‘de vijand’. Is hij inderdaad terug? En hoe moeten we ons tot hem verhouden? We herlazen het werk van de filosoof van het vijanddenken, Carl Schmitt; gingen te rade bij politici, geopolitieke strategen, psychoanalytici en schrijvers; maar we lieten ons ook inspireren door vredestichters en verzoeners. We zochten de vijandschap ook dichterbij – bij klein en groter geweld tegen Nederlandse moskeeën, bij de burenruzie en de haat van ‘010’ tegen ‘020’. We portretteren eenlingen die een eenzame strijd voeren, zoals de Saoedische prins die nu als zwerver voor het Leidse Centraal Station bivakkeert, en de ‘vredesveteraan’ die al sinds de grimmige dagen van de Sovjet-Unie naar een verstandhouding met ‘de vijand’ zoekt.

In veel verhalen in dit nummer keert het terug: de vijand probeert angst en tweedracht te zaaien en juist daar moeten we ons tegen wapenen. Geert Wilders en andere populisten gooien met hun schrille retoriek alleen maar olie op het vuur. Wat dat betreft waren de eerste reacties in Australië bemoedigend. Al snel nadat het nieuws over de gijzeling naar buiten kwam, meldde een moslimorganisatie dat vrouwen die een hoofddoek droegen werden bespuugd. Een vrouw in de trein zag een vrouw haar hijab afdoen en bood spontaan aan met haar mee te lopen om haar te beschermen. Ze schreef een tweet over de anekdote en binnen de kortste tijd werd #illridewithyou meer dan negentigduizend keer gebruikt en boden honderden Australiërs zich meteen aan om met moslims mee te reizen.

De politieke denker Dominique Moïsi zegt het ook in dit nummer: het doel van de vijand is ons zo ver te brengen dat we onze waarden opzij zetten. Wat die waarden zijn? ‘Tolerantie. Democratie. De rechtsstaat. Het betekent concreet dat we moslimvrouwen moeten respecteren als ze een sluier willen dragen.’

Ons kerstnummer isdirect te lezen op groene.nlen is ook te lezen via Blendle. De dubbeldikke special ligt vanaf morgen in de winkel.

Nog geen abonnee en dus geen toegang tot de artikelen en de digitale editie? U leest De Groene digitaal al vanaf 4,95 voor één week.