Wordt nu de VVD-agenda gerealiseerd?

Het kabinet-Zalm

Maakt Gerrit Zalm misbruik van de slechte conjunctuur om een VVD-agenda voor de sociale zekerheid te realiseren? Het is «nu of nooit», vindt minister De Geus.

De Nederlandse economie is weliswaar niet «volledig tot stilstand gekomen», zoals de troonrede iets al te onheilspellend profeteerde, maar slecht gaat het. Voor 2003 jaar zal er volgens het Centraal Plan bureau geen groei te noteren zijn en volgend jaar zal de economie met slechts 1 procent in omvang toenemen. Na jaren van forse groei moet Balkenende II de broekriem aantrekken.

Geen nieuws. Maar rechtvaardigt de beroerde finan cieel-economische situatie ook de drastische maatregelen die het kabinet dinsdag bekendmaakte? Bij onderwijs en veiligheid wordt weliswaar extra «geïntensiveerd», maar op andere beleidsterreinen worden de komende jaren miljoenen euro’s weggesnoeid om het begrotingstekort niet al te zeer te laten oplopen. De Nederlandse economie moet immers weer «concurrerend» worden en worden voorbereid op de vergrijzing.

Mensen die dat ook maar enigszins kunnen, moeten aan het werk. En de kosten van uitkeringen mogen niet verder stijgen. Alleen nog volledig en duurzaam arbeidsongeschikten kunnen aanspraak maken op een WAO-uitkering en de mogelijkheden om in aanmerking te komen voor een WW-uitkering worden ingeperkt. De vervolguitkering wordt zelfs helemaal afgeschaft en de koppeling tussen lonen en uitkeringen wordt de facto opgeschort.

Het is «nu of nooit», verzuchtte minister Aart Jan de Geus (CDA) in zijn toelichting op de begroting van Sociale Zaken. Voor deze «hervormingen» in de sociale zekerheid wil hij graag in het najaarsoverleg de strijd met de vakbonden aangaan.

Maar waarom is het eigenlijk «nu of nooit»? Nopen de slechte conjuncturele omstandig heden werkelijk tot deze maatregelen of is er nog iets anders aan de hand? Minister Zalm van Financiën benadrukt gevraagd en ongevraagd dat de drastische maatregelen worden genomen om «als de wereldeconomie weer aantrekt mee te kunnen doen». Niet zozeer het acute ongemak van een oplopend begrotings tekort — waarover onder economen bepaald geen consensus bestaat maar waar vooral de economisch niet zo onderlegde Balkenende op hamerde — is bij de grootste bezuinigings operatie uit de Nederlandse geschiedenis Zalms belangrijkste drijfveer, maar het hervormen van de economie waar «primair de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven zelf» een rol moet gaan spelen. «De overheid kan niet alles oplossen.»

Daarbij komt het heel goed uit dat de PvdA na de gestrande onderhandelingen met het CDA eerder dit jaar niet in de regering terecht is gekomen, benadrukt CDA-kamerlid Gerda Verburg. «Ik heb een tijd lang gedacht en gehoopt dat het kon met de PvdA, maar in de onderhandelingen ging het fout. Als je burgers meer keuzevrijheid wilt geven, bijvoorbeeld via een levensloopregeling, dan kun je niet tegelijkertijd alles door de overheid laten organiseren.» Ook Verburg, net als minister De Geus afkomstig uit de vakcentrale CNV, die nu zo’n moeite heeft met het kabinetsbeleid, vindt de bezuinigingen op de sociale zekerheid noodzakelijk om de economie structureel te hervormen. «Er wordt met de VVD een beweging gemaakt die in acht jaar Paars niet mogelijk is geweest. Wij noch de VVD waren hier met de PvdA uitgekomen.»

De kabinetsonderhandelingen met de partij van Wouter Bos waren daarom gedoemd te mislukken. En VVD-leider Gerrit Zalm heeft zich aan zijn belofte gehouden het CDA «helemaal uit te kleden» als ten langen leste na de onderhandelingen met de PvdA weer een beroep op de VVD zou worden gedaan, vindt CNV-voorman Doekle Terpstra. Terwijl aan het eind van Paars voorzichtig vraagtekens werden gesteld bij de sleets geworden toverwoorden «marktwerking» en «liberalisering», komt het kabinet Balkenende-Zalm op alle fronten terug met de heilzame werking van de markt.

Niet alleen in de sociale zekerheid, ook in de zorg. Daar zal een zogenoemde «zorgautoriteit» worden ingesteld om marktwerking, met concurrentie tussen verschillende zorgaanbieders, mogelijk te maken. Zoiets is in de hele wereld nog niet vertoond, glimlachte VVD-minister Hoogervorst op zijn persconferentie, dus het wordt een spannend experiment. Hij voegde eraan toe dat de verantwoordelijkheid van zijn ministerie verandert van «zorgen voor» naar «zorgen dat». Met andere woorden: de staat voorziet nog slechts in een voor iedereen gelijke collectieve verzekering voor «medisch noodzakelijke» zorg en voor alle extra’s kan de «cliënt», zoals Hoogervorst het individu uit zijn doelgroep consequent noemt, zich commercieel bijverzekeren.

De ontwikkeling van «zorgen voor» naar «zorgen dat» lijkt niet alleen van toepassing op de volksgezondheid. Met de VVD als meest invloedrijke partij in Balkenende II zijn de lang binnen die partij bestudeerde concepten voor een «waarborgstaat» in plaats van een «verzorgingsstaat» nieuw leven ingeblazen. Begin jaren negentig pleitte vooral toenmalig VVD-leider Frits Bolkestein in navolging van de liberale Teldersstichting al voor zo’n grootscheepse reconstructie, waarbij de overheid «slechts de bestaanszekerheid van de burger moet garanderen» en niet meer «van de wieg tot het graf» burgers aan het handje zou moeten nemen.

Het minimumloon kon in dat model, een soort mix van het beschermende Rijnlandse en het vrije Angelsaksische, sterk worden verlaagd of zelfs worden afgeschaft en voor de uitkeringen zou het veelbesproken ministelsel kunnen worden ingevoerd. Wie een uitkering boven het sociaal minimum wil, moest zich daarvoor commercieel bijverzekeren.

Doel was zoveel mogelijk mensen aan de slag te krijgen en periodes van werkloosheid, naar het voorbeeld van de Verenigde Staten, aanzienlijk te bekorten. Door keuzevrijheid te geven, wordt de burger serieuzer genomen («eigen verantwoordelijkheid»!) en wordt hij, nog altijd volgens Bolkestein, zelfs «gelukkiger». Mooie bijkomstigheid is dat veel minder geld aan sociale zekerheid hoeft te worden uitgegeven en dat ondernemers lagere loonlasten hebben en dus beter kunnen concurreren met het buitenland.

Bolkestein beriep zich indertijd met enige regelmaat op de visies van de toenmalige directeur van het Centraal Planbureau. Die directeur was prof. drs. G. Zalm. Alleen met een meer flexibele arbeidsmarkt kon de oplopende werkloosheid, net als nu voor een groot deel onder laagopgeleiden, structureel worden aangepakt. Zalm in 1993 in NRC Handelsblad: «Langdurig werklozen met nauwelijks of geen opleiding zijn te vergelijken met overtollige tomaten. Te veel aanbod en te weinig vraag. De tomaten worden tegen bodemprijzen doorgedraaid. Maar wat gebeurt er met de werklozen? De prijs van laaggeschoolde arbeid wordt kunstmatig hoog gehouden.»

Hoewel de reorganisatie van de verzorgingsstaat met bijvoorbeeld de inperking van de Ziektewet en het verlagen van de WAO-uitkering natuurlijk al onder eerdere kabinetten in etappes is ingezet, heeft de VVD bevrijd van de PvdA en met een zwak CDA als regeringspartner het grote project van Bolkestein weer uit de koelkast gehaald. De in mei 2002 ontdekte «mondige burger» wil immers niets liever dan keuzevrijheid, meldt de Miljoenennota.

Alle retoriek ten spijt, voor CNV-voorzitter Terpstra is het duidelijk: «Sluipenderwijs wordt het ministelsel ingevoerd. Als je de maatregelen bekijkt, dan zie je dat het wel een heel erg minimalistisch pakket is geworden.» Hij verwijst naar, vooral Scandinavische, landen die nog wél de klassieke verzorgingsstaat hoog in het vaandel hebben. «We zaten in de voorhoede van de Europese eredivisie, maar we gaan nu naar de laagste gelederen als je ziet wat we uitgeven in de sociale zekerheid. Dat is degradatie. We zijn nog altijd een van de meest welvarende landen in de wereld, dan moet je klaar staan voor de kwetsbaren in de samenleving.»

CDA-kamerlid Verburg noemt de opmerkingen van Terpstra «demagogisch». «De voorzitter van het CNV weet wel beter.» Verburg wil nog wel verder gaan met de hervorming van de sociale zekerheid, maar zij richt zich vooral op het verder flexibiliseren van de levensloopregeling. «Wij zijn niet uit op een ministelsel, wat de VVD ook zegt. We zijn uit op een houdbaar en solidair stelsel van sociale zekerheid. De WW is bedoeld ter overbrugging en de WAO is voor mensen die echt niet meer kunnen werken. Die regelingen moeten met het oog op de toekomst weer exclusief hiervoor gebruikt worden.»

Voor minister Zalm zijn de ingrepen in de sociale zekerheid zoals die op prinsjesdag werden gepresenteerd evenwel nog lang niet voldoende. Tijdens de begrotingsonderhandelingen in augustus zou hij ervoor hebben gepleit de duur van WW-uitkeringen te bekorten van vijf naar drie jaar — geheel in lijn met het idee van de waarborgstaat, waarin mensen uit pure financiële noodzaak worden gestimuleerd zo snel mogelijk weer aan het werk te gaan in om het even welke baan. Dat voorstel heeft hij er bij het CDA nog niet doorgekregen. Maar, zo zei hij maandag in zijn toelichting op de Miljoenennota: «Het denken staat niet stil. De discussie is niet verdwenen.»

Bij Zalms partijgenoot Frans Weekers, in de Tweede Kamer VVD-woordvoerder Sociale Zaken, staat het denken ook niet stil. «We zijn op de goede weg met dit kabinet, ik durf zelfs te spreken van een trendbreuk, maar we zijn er nog lang niet.» Samen met het CDA beziet hij graag de mogelijkheden van de waarborgstaat, alhoewel dat voor Weekers alweer een wat achterhaald concept is. Zelf spreekt hij liever van de «verzekeringsstaat» met een basisstelsel: een, inderdaad, op het nieuwe zorgstelsel gelijkend systeem van sociale zekerheid. Weekers: «Er moeten maatwerkoplossingen komen in de verzekeringssfeer. Nu zijn er nog tal van collectieve loongerelateerde arrangementen. Die zijn de VVD een doorn in het oog. Een overheid moet ervoor zorgen dat mensen gelijke kansen krijgen. Je ziet vaak dat die regelingen te zeer uitdijen en dat iets wat uiteindelijk uit heel sociale motieven is opgebouwd een klemmende deken blijkt te zijn voor de economie.»

Weekers verwijst naar de Miljoenennota. Daarin worden parallellen getrokken met de Verenigde Staten waar de arbeidsproductiviteit per uur per werknemer weliswaar niet zo hoog is als in Nederland, maar waar net als hier onder laaggeschoolden de werkloosheid relatief hoog ligt: de doorgedraaide tomaten van Zalm. Weekers: «Dat betekent dat mensen die nuttig werk zouden kunnen doen, te duur zijn voor werkgevers. Dat komt door het minimumloon of door CAO’s waar de laagste schalen nog beduidend boven het wettelijk minimum loon zitten.» Zijn oplossing? «Verlagen van het wettelijk minimumloon zou een serieuze optie kunnen zijn. Tegelijk wil ik kijken of de uit keringen niet te hoog zijn. Werken moet lonen.»

Blijft over de acute financiële noodzaak van de huidige ingrepen. Zijn de bezuinigingen juist nu nodig omdat de economie zo tegenzit of maakt de coalitie gebruik van de slechte conjunctuur? Daags voor zijn vertrek naar de Antillen betichtte PvdA-leider Bos in een radio-interview zijn voormalige baas Gerrit Zalm van vals spel. Zalm zou willens en wetens een slecht financieel beleid voeren om eindelijk het verlanglijstje van de VVD voor de sociale zekerheid te kunnen afwerken. Dat zou verklaren waarom Zalm zo strikt vasthoudt aan Balkenendes wens het begrotingstekort niet te ver te laten oplopen, terwijl de meeste economen vinden dat het tekort best iets groter mag worden om de economie te stimuleren.

Bos’ uitspraken werden met hoongelach door de coalitie onthaald. Gerda Verburg: «Hij heeft duidelijk weinig oog voor de verantwoordelijkheid die zijn partij acht jaar heeft laten liggen.» Maar wie de dinsdag gepresenteerde Miljoenennota grondig bestudeert en de hervormingen in de zorg en de sociale zekerheid analyseert, kan niet anders dan Bos gelijk geven. CNV-voorzitter Doekle Terpstra: «De boekhoudkundige kaders van dit kabinet komen enkel en alleen van Gerrit Zalm.» Op dus naar de waarborgstaat, op naar het eerste kabinet-Bolkestein.