De irrationele burger

Het kán geen toeval zijn

De weerstand tegen de Mexicaanse-griepvaccinatie wortelt in een breder gedeelde paranoia: achter de schermen van de zichtbare wereld opereert een machtige elite die het slechtste met ons voor heeft, te beginnen met onze gezondheid. De alternatieve ‘geneeskunde’ spint er garen bij. Waarom is er een voedingsbodem voor irrationaliteit?

DE FARMACEUTISCHE industrie is niet te vertrouwen. Het vaccin tegen de Mexicaanse griep bevat kwik, nanodeeltjes en andere troep. Een griepje is niet ongezond, het verhoogt de weerstand van je kind. Vaccineren is vragen om de ziekte van Guillain-Barré of een Post-Vaccinatie Syndroom. Dergelijke beweringen circuleerden de afgelopen tijd niet alleen onder de usual suspects die biologisch-dynamisch eten, homeopathisch dokteren of de toekomst antroposofisch verantwoord uit glazen bollen aflezen. De weerstand tegen vaccinatie was ook groot onder hoog opgeleide middenklassers. Veel vrouwen bleken gevoelig voor het reveille van Anneke Bleeker, die op haar site Verontruste Ouders en in haar boek Wat je niet verteld wordt over vaccinaties (2009) onthult – in Libelle-taal, want dokters spreken ‘abracadabra’ – wat er zoal gaande is in de duistere wereld van het vaccin. Eerder was Bleeker succesvol aanjaagster van de lobby tegen het vaccineren tegen baarmoederhalskanker. Zij stelde toen trots ‘dat we de vaccinatiegekte al tot vijftig procent hebben weten terug te dringen’.
De bloemschikkunstenares en moeder van twee kinderen uit Bergen is zelfverklaard deskundige sinds ze erachter kwam dat ons ‘niet alles wordt verteld door de autoriteiten’. Zij stelt: ‘Vele wereldwijde wetenschappelijke onderzoeken worden weggehouden van het grote publiek of worden zelfs belachelijk gemaakt. De ingrediënten van de huidige vaccinaties zijn de laatste jaren drastisch veranderd, hetgeen ook niet aan de grote klok wordt gehangen. De farmaceutische industrie maakt zelfs afspraken met overheden waardoor – indien er bijwerkingen optreden bij gevaccineerden – de slachtoffers geen juridische claims kunnen indienen. Er worden ziekten verzonnen om te kunnen vaccineren: de farmaceutische industrie groeit explosief.’ Dezelfde onheilsboodschap wordt door tientallen andere ‘deskundigen’ op websites en tijdens bijeenkomsten verkondigd.
Nog niet zo lang geleden was verzet tegen vaccinaties een marginaal verschijnsel in orthodox gereformeerde kring. Maar volgens Roel Coutinho, viroloog en directeur van het Centrum Infectieziekten, dreigt het een serieus probleem te worden. Roel Coutinho: ‘We moeten er rekening mee houden dat de antivaccinatiestemming een bedreiging voor de volksgezondheid gaat opleveren. Door vaccinatie bescherm je niet alleen jezelf, maar ook je medemens. Als de dekkingsgraad onder een kritische grens zakt, komt de hele bevolking in gevaar. Dat zie je in Engeland, waar de dekking tegen mazelen is gezakt onder de tachtig procent. Daar steekt de ziekte nu weer de kop op.’ En het huidige verzet is volgens Coutinho bepaald geen randverschijnsel: ‘Ik hoor van veel collega’s uit andere landen soortgelijke verhalen. Het verzet bedient zich van wijdverbreide theorieën uit de alternatieve sector die op z’n zachtst gezegd onwetenschappelijk zijn. Het is irrationeel, geloofsmatig. En het is buitengewoon hardnekkig; redelijke argumenten hebben er schijnbaar geen vat op.’
Jaap Goudsmit, hoogleraar infectieziekten en wetenschappelijk directeur van het biobedrijf Crucell, schetst de antivaccinatielobby in zijn boek Dromen van vaccins (2009) als volgt: ‘Het succes van de vaccinaties tegen polio en mazelen is cynisch genoeg de reden dat de nieuwe generatie aan de noodzaak van vaccineren is gaan twijfelen. Onze kinderen, de internetgeneratie, zien vaccinatie niet zozeer als iets wat hun kinderen zal beschermen tegen dodelijke ziektekiemen die rondwaren op de crèche of op de kleuterschool, maar als een wellicht onnodig schild tegen onzichtbare en bijna niet meer bestaande aanvallers. Zij hebben nooit, zoals hun ouders, een klasgenoot zien sterven aan mazelen of een speelkameraadje verlamd zien raken door polio. De tijd dat experts werden geloofd is voorbij want in het Google- en YouTube-tijdperk is iedereen “expert”.’
Een van de hardnekkigste vooroordelen van deze ‘experts’ luidt dat de griepvaccins vergif bevatten. Ze maken zich vooral druk om twee stoffen die eraan zijn toegevoegd, kwik en squaleen. Kwik wordt al sinds 1930 aan vaccins toegevoegd om schimmelgroei te voorkomen. Het is geen thermometerkwik maar thiomersal, een vorm van ethylkwik die snel wordt afgebroken en de hersenen onvoldoende bereikt om er schade aan te richten. Bovendien is de hoeveelheid te verwaarlozen; in een haring van de kar zit meer thiomersal dan in een dosis vaccin. Squaleen is een olieachtige stof die ook al jaren wordt toegepast in vaccins. Hij wordt door tegenstanders verantwoordelijk gesteld voor ernstige kwalen zoals het syndroom van Guillain-Barré (SGB) en het Golfoorlog Syndroom. Maar squaleen zit ook in olijven en olijfolie. In het Middellandse-Zeegebied consumeert men enorme hoeveelheden. Toch komt daar niet meer SGB of Golfsyndroom voor dan elders in de wereld. En de hoeveelheid squaleen in vaccins is vele malen kleiner.

EEN ANDER VEELGEHOORD bezwaar is ontleend aan de contracten die westerse overheden met de producenten van vaccins hebben gesloten. Die contracten bevatten clausules dat de producenten niet verantwoordelijk zullen worden gesteld voor eventuele bijwerkingen zoals aangegeven op de bijsluiters. Wie met enige kwade wil over de kleine lettertjes heen leest, kan hieruit opmaken dat niemand verantwoordelijk is voor de schade die door bijwerkingen ontstaat. Bij nader inzien is die clausule heel begrijpelijk. Het is immers niet de producent die het vaccin in zijn huidige staat beschikbaar stelt, maar de overheid, en die dwingt niemand een shot te nemen; vaccinatie is in dit land tot nader order vrijwillig. De nationale overheden en internationale medische instanties ontkennen ook niet de risico’s van bijwerkingen, maar stellen enkel dat deze aanvaardbaar zijn als je ze vergelijkt met de risico’s van niet-inenten. De eindverantwoordelijkheid ligt gewoon bij de ontvanger van het vaccin of diens ouders. Dat is een volwassen verantwoordelijkheid die vereist dat men zelf zorgvuldig kennis neemt van alle beschikbare informatie alvorens een besluit te nemen. Wat dat betreft is het leerzaam om te zien op wat voor alternatieve denkbeelden en onderzoeken de weigeraars zich baseren. De meeste (pseudo-)wetenschappelijke kritiek op het vaccinatieprogramma is afkomstig van homeopaten, antroposofen, chiropractors, osteopaten en naturopaten. Zij stellen vaak de reguliere geneeskunde gelijk aan sluipmoord op het lichaam, suggereren dat er massief bedrog of een mondiaal complot achter zit en bevelen alternatieve behandelingen aan die nutteloos dan wel schadelijk zijn. Het is typerend dat de spraakmakendste tegenstander van vaccinatie, de ‘medisch onderzoeksjournalist’ Désirée Röver (‘Het is een complot waar de Rockefellers en de Rothschilds achter zitten’) in de ‘geneeskracht van water’ gelooft. Ze is een volgeling van de Japanner Masaru Emoto, die meent dat waterkristallen een geheugen hebben, een variant op de homeopathische gedachte dat water een ‘geheugen’ heeft. Emoto’s ‘wetenschappelijke’ palmares bestaat uit één foto-essay in een alternatief tijdschrift.
Maar, zo luidt een veelgehoorde tegenwerping, er zijn toch ook reguliere artsen en verpleegkundigen die vaccinatie weigeren? Zeker, maar het zijn er weinig en ze geloven niet in samenzweringen, aliens of homeopathie. De grootste weigeraars in de zorgsector waren verpleegkundigen: volgens onderzoek van de beroepsvereniging Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland in oktober wilde ruim de helft van de verpleegkundigen zich niet laten inenten, voornamelijk uit ‘gevoelsmatige weerstand’. Maar volgens woordvoerster Monique Roedoe is het beeld gewijzigd: ‘Uit de jongste cijfers blijkt dat zeventig procent of meer zich laat vaccineren. En degenen die weigeren, doen dat voornamelijk om hun professionele autonomie te benadrukken: ze maken zelf wel uit of ze zich laten inspuiten. Motieven van alternatief-geneeskundige aard zijn er nauwelijks bij. Wij hebben twee afdelingen voor alternatieve geneeskunst binnen de vereniging, maar dat zijn enkele honderden mensen op een ledenbestand van 35.000.’ Het alternatieve circuit is duidelijk de ideologische ruggengraat van het verzet. Een rondgang langs de sites van de antivaccinatiebeweging leert dat waar het vaccin wordt afgewezen een kwakzalversrecept nooit ver weg is; het is niet zelden op dezelfde site te vinden. Soms gaat het om alternatieve huisindustrie. De weigeraarssite Fonteine.com publiceert columns van een ‘orthomoleculair’ genezer die zijn producten en workshops wil slijten en van een andere particulier zonder medische bevoegdheid die ‘Himalayazout’, ‘oceaanmineralen’ en aanverwante producten van holistische webshops aanbeveelt. De website Xandernieuws.com roemt de geneeskracht van vitamine D en verwijst naar een verzamelsite van kruidengenezers en handopleggers waar de lezer levensreddende preparaten kan bestellen. Ook R. Broekhuyse te Haarzuilen (Utr.) biedt op internet een pilletje aan dat binnen drie dagen immuniteit tegen de Mexicaanse griep verschaft. Deze voormalige arts werd in 2006 uit zijn beroep gezet omdat hij de aan inoperabele borstkanker lijdende actrice Sylvia Millecam had afgescheept met een homeopathische diagnose en een middeltje dat haar binnen zes weken van haar ‘bacteriële infectie’ zou genezen. Hij adverteert nu ongestoord met zijn ‘Grip op griep’-tabletten van € 22,50 die ‘laser-scherp en laser-sterk zijn door hun specifieke gerichtheid op de kwetsbaarheid van het griepvirus’.
Eigenbelang lijkt dus een voorname drijfveer te zijn voor het verzet van alternatieve genezers en producenten tegen reguliere vaccins en virusremmers. Hun overbekende kritiek op Big Pharma komt nogal hypocriet over omdat ze zelf een flinke industrie vormen. Onder het mom van alternatieve geneesmiddelen tegen varkensgriep verkopen met name homeopaten deze dagen tientallen producten. Een daarvan is nux vomica, een extract van braaknoten dat een zodanig verdunde oplossing van arsenicum bevat dat er geen werking van uitgaat. Het wordt door ‘klassieke homeopaten’ aanbevolen bij maag-darmklachten van ‘koudbloedige’ personen met een ‘winnersmentaliteit’. Het New Age-tijdschrift Ode beveelt een hele rits van zulke homeopathische middelen aan. De redactie is wel zo netjes te vermelden dat de geneeskrachtige werking niet wetenschappelijk is vastgesteld.
Hoe kon het zo ver komen dat alternatieve geneeswijzen en de bijbehorende fantastische theorieën een bedreiging voor de volksgezondheid kunnen vormen? Zijn we niet veel te tolerant geweest jegens praktijken en adviezen die het medisch-wetenschappelijk daglicht niet kunnen verdragen? Volgens een onderzoek van de Consumentenbond in opdracht van het ministerie van VWS zijn er maar liefst 22.000 alternatieve behandelaars in ons land. Veertig procent daarvan is homeopaat. Ze zijn bijna allemaal aangesloten bij een beroepsvereniging, maar dat zegt niets. Voor de buitenwereld is vaak niet duidelijk welke kwaliteitseisen de verenigingen stellen. Dat hoeft ook niet: sinds de invoering van de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg in 1997 mag iedereen naar eigen inzicht de geneeskunst uitoefenen, mits daarbij geen schade wordt aangericht.
Dat laatste klinkt vertrouwenwekkend, maar het gedogen van de alternatieve sector richt wel degelijk maatschappelijke schade aan. Door Mazdaznan-aanhangers, haptotherapeuten of ‘psychosofen’ vanuit de overheid een bepaalde status te verlenen, heeft Den Haag het onderwijs en de publieksvoorlichting inzake gezondheid vertroebeld. En door homeopaten en andere genezers de kans te bieden hun producten officieel te laten registreren door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) wordt de indruk gewekt dat die middelen op hun werkzaamheid zijn getoetst, wat niet het geval is. Die maatregel is funest gebleken omdat de homeopathie de speerpunt is van de alternatieve sector. Homeopathische producenten hebben zich al in de jaren zeventig een vaste positie verworven op de geneesmiddelenmarkt. En de praktijk leert dat waar de homeopaten leiden, de handopleggers, antroposofen en Bachbloesemtherapeuten volgen. Maar het tij keert: artsen aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn steeds minder geneigd homeopathische middelen voor te schrijven. Ze deden dat toch al voornamelijk als placebo, zo blijkt uit onderzoek. De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwt nu openlijk tegen het gebruik van homeopathische nepmiddelen tegen aids, malaria en andere epidemische ziekten in de derde wereld. Het CBG spreekt dan ook niet van homeopathische geneesmiddelen, maar slechts van ‘producten’. De beoordeling van deze producten ‘wijkt op een belangrijk punt af van die van niet-homeopathische, reguliere geneesmiddelen, namelijk wat betreft de manier waarop de werkzaamheid wordt beoordeeld’, aldus het College. Een homeopathisch middel hoeft niet te werken, het wordt geregistreerd als het ‘gegarandeerd onschadelijk’ is. Het onafhankelijke Nederlandse Geneesmiddelenbulletin kwam al in 1996 tot de conclusie dat homeopathie louter op het placebo-effect berust. Na de publicatie van een groot Zwitsers onderzoek naar de werking van homeopathische middelen besloot het medisch tijdschrift The Lancet in 2005 voortaan geen homeopathieonderzoeken meer te publiceren. ‘Wij zien niet in wat voor soort wetenschappelijk bewijs iets kan toevoegen aan wat we vorige week publiceerden’, aldus hoofdredacteur Richard Horton: ‘Homeopathie is niets anders dan leidingwater.’
Kortom, de geneeskrachtige werking van homeopathie is nihil en het uitgangspunt van de leer, de stelling dat water een ‘geheugen’ heeft, is wetenschappelijk weerlegd. Niettemin behandelt een doorsnee Nederlands scheikundeboek als Chemie in producten, aanbevolen voor 3 havo-vwo, de homeopathische ‘verdunningsmethode’ (inclusief het ‘geheugen’ van water) als betrof het een algemeen aanvaarde farmaceutische techniek. Geen wonder dat kwakzalvers van allerlei slag in dit land voet aan de grond krijgen. En geen wonder dat de theorieën en filosofietjes uit het alternatieve circuit een vaste plaats innemen in de argumentatie van de antivaccinatiebeweging. Voor Cees Renckens, arts en voorzitter van de Nederlandse Vereniging tegen Kwalzalverij (NVtK), lijdt het geen twijfel dat de maatschappelijke acceptatie van alternatieve geneeswijzen een voorname voedingsbodem voor het irrationele verzet tegen vaccinatie is.
Cees Renckens: ‘Ik vind het alleen lastig aan te geven voor welk deel de weerstand gevoed wordt door antroposofen die vinden dat kinderen na kinderziekten vaak erg opknappen of door homeopaten die denken dat hun dwaalleer ook helpt tegen infectieziekten.’ Volgens Jan Willem Nienhuys, hoofdredacteur van het tijdschrift Skepter en actief lid van de NVtK, ligt de zaak duidelijk: ‘Naar mijn indruk zijn het voornamelijk homeopaten die de onrust rond de Mexicaanse-griepvaccins aanstoken. De Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken, die ongeveer tweehonderd leden heeft, hanteerde tot een half jaar geleden een lijst van aanbevolen behandelaars die merendeels homeopaten waren.’ De lijst van behandelaars staat niet meer op de site, maar de belangrijkste boeken die de NVKP op haar website aanbeveelt zijn geschreven door homeopaten. Hun terminologie domineert de discussie onder de weigeraars. De veelgebruikte term ‘Post-Vaccinaal Syndroom’ (PVS) is een verzinsel van Tinus Smits, een voormalige leraar Frans te Eindhoven die zich ‘homeopathisch arts’ noemt en per weblog predikt dat vaccins vergif zijn. PVS is ‘het meest miskende syndroom in de geneeskunde!’ en Smits’ zelfontwikkelde CEASe-therapie voor autisme (uiteraard door vaccins veroorzaakt) doet wonderen, ook al kan hij niet naar enig wetenschappelijk onderzoek verwijzen. Wie het niet gelooft, kan de dvd Who’s Afraid of Tinus deel 2 bestellen, waarin Tinus alles uitlegt bij ‘mooie beelden van de Waddenzee en Nepal’.

DE MASSIEVE DESINFORMATIE over de Mexicaanse griep op internet heeft iedereen verrast, niet in de laatste plaats de voorlichters van de overheid en van semi-overheidsinstanties als het RIVM. De verspreiding van berichten via Hyves, Facebook en gespecialiseerde discussiefora gaat sneller en maakt meer indruk dan een overheidsfolder of een tiensecondenquote van minister Klink in het tv-journaal. ‘Voor de gemiddelde gebruiker van het web is geen onderscheid meer te maken tussen professionele media, hobbyisten en complotdenkers’, zei mediasocioloog Peter Vasterman in een uitzending van de Wereldomroep: ‘Iedereen kan iets publiceren.’ Maar ook de overheid treft blaam. De vereiste informatie over de ingrediënten van de vaccins en het risico van ernstige bijwerkingen was beschikbaar zodra de vaccins klaar waren, maar de onwil van Den Haag om die informatie algemeen bekend te maken heeft veel onrust gewekt. De gegevens waren op internet te vinden voor wie goed zocht, maar ze hadden natuurlijk in de voorlichtingsbrochures moeten staan, al is het maar omdat niet iedereen internet heeft. Zo komen de verhalen in de wereld.
Wat er aan complotten leeft, valt te beluisteren tijdens een bijeenkomst van het Platform Herstel Rechtsorde, een organisatie van verontruste burgers en zelfbenoemde ‘klokkenluiders’, in zalencentrum Het Leeuwke in het Brabantse Nijnsel. Het contrast met de digital community kan niet groter. In jaren-vijftigsfeer volgt een zestigtal belangstellenden een urenlang programma met een keur aan opgewonden sprekers, afgewisseld door pianospel, kopjes koffie of bier met broodjes kroket. Ze worden achtereenvolgens ingelicht over met gif geïmpregneerd hout, liegende gasmeters, het verbod op de gloeilamp, corrupte rechters, de falende overheid en de dictatuur van de Europese Unie. Overkoepelende gedachte is dat er ‘veel méér gaande is achter de schermen’ en dat ‘ze’ ons vergiftigen en indoctrineren. De sprekers verkondigen het met een aplomb alsof ze op de kansel staan. Actrice Wieteke van Dort toont zich een meelevende en meedenkende ceremoniemeester: ‘Dit is een belangrijke dag nu alles naar buiten komt, we moeten écht opletten’, en: ‘Ja mensen, vaccinatie leidt tot wiegendood en dat is toch heel erg.’
De sprekersgroep is een mix van boze amateurs en ontgoochelde professionals. Anneke Bleeker vertelt wanneer en waarom het bij haar ‘begon te kriebelen’ en hoe ‘het allemaal is misgegaan bij Louis Pasteur’. Ze eindigde met de mededeling dat ‘haar gedachten uitgaan naar al die arme kinderen die gevaccineerd zijn en niet onbekommerd Kerst kunnen vieren’. Ad van Rooij, ontslagen safety manager bij Philips, meldt ‘dat het eigenlijk een wonder is dat ik hier nog sta, want er zijn vanwege mijn bewijzen over vergiftigd hout door de staat vele aanslagen op mij gepleegd’. Hij voerde naar eigen zeggen duizenden rechtszaken. Allemaal zonder succes. Professor Van Putten was klokkenluider van de hbo-fraude bij de Fontys Hogeschool in Eindhoven; hij is op staande voet ontslagen en heeft nu een dagtaak aan het onthullen van valse procedures bij rechtbanken en gerechtshoven: ‘Er zit in ons rechtssysteem een weeffout: het ontbreekt in de rechtsgang aan controle en aan een actieve feedback’. Op zich een goede analyse, maar hij trekt die door naar ‘een falend rechtssysteem dat leidt tot dictatuur’: onze rechters rommelen maar wat aan en ‘daarbij draait het altijd om geld, macht en vrouwen’. Ook de vooraanstaande emeritus hoogleraar criminologie Frank Bovenkerk draagt per video zijn steentje bij over corporate crime.
Veel sprekers hebben teleurstellende ervaringen met instanties. Wat ze ook gemeen hebben is diepgewortelde paranoia. De eerste spreekster zet de toon. ‘Uitgeefster’ Silvia Videler, gekleed in een zwarte jurk en met armen van een bouwvakker, lepelt vanachter een tafeltje een samenzweringstheorie op over een nieuwe wereldorde. Met monotone basstem wijdt zij uit over de geheime machthebbers die de wereld willen verdelen in vier regio’s. Momenteel creëren zij economische chaos zodat zij straks de touwtjes in handen kunnen nemen. Kleine banken worden kapotgemaakt om één wereldwijd banksysteem in te voeren, de Navo wordt een mondiale politiemacht en via gen-gemanipuleerd voedsel en vaccinatie worden we vergiftigd zodat onze weerstand daalt en we onvruchtbaar worden. Het doel is de wereldbevolking drastisch te laten afnemen, maar wel zal er door selectie een groep uitverkorenen overblijven. Blanke hulpverleners werken daar in de Derde Wereld al langer aan, maar nu zijn wij, westerlingen, ook aan de beurt. We zijn straks een gemicrochipte en gemonitorde wereldbevolking zodat Big Brother elk individu onder controle heeft. En dit is allemaal nú gaande, zegt ze telkens. En wie is die grote broer dan wel? De Amerikaanse elite voorop, samen met de mondiale orde van Vrijmetselaars, de Bilderberg-groep en andere satanische bloedgroepen. De joden worden nog net niet genoemd. Stilzwijgend neemt het publiek alles tot zich. ‘Zie je wel, ik dacht het al’, valt in de pauze te horen bij de boekenstal, waar onvermijdelijk de ware toedracht van de moord op Pim Fortuyn weer voorbijkomt. En natuurlijk is Mat Herben een infiltrant.
Margo Trappenburg, politicoloog gespecialiseerd in de gezondheidszorg en auteur van Genoeg is genoeg: Over gezondheidszorg en democratie (2008), benadert het verschijnsel vanuit de organisatie van de gezondheidszorg zelf. Margo Trappenburg: ‘Er is de laatste jaren fors bezuinigd op de publieke sector, wat is verkocht als een kwaliteitsverbetering. In de gezondheidszorg deed de klantgerichte, vraaggestuurde zorg zijn intrede. Maatwerk werd het toverwoord. Dan moet je niet vreemd opkijken als mensen daadwerkelijk zorg op maat willen, als ze zelf willen bepalen wat goed is. Artsen zijn op hun beurt aangemoedigd om niet op hun gevoel af te gaan maar te werken met protocollen. Ik kan me voorstellen dat die anti-artsenhouding, het niet accepteren van het gezag van de zogeheten reguliere arts, ermee te maken heeft. Tot in de jaren zeventig was de huisarts een gezinsarts die thuis op bezoek kwam en de sociale omgeving van zijn patiënten kende. Moderne huisartsen werken parttime in groepspraktijken en binnen kantooruren. Mensen verhuizen vaker zodat ze geen persoonlijke band opbouwen met een arts. De idyllische relatie tussen de dokter en de patiënt is verdwenen en dat creëert wellicht een behoefte aan de alternatieve geneeskunde die wél tijd voor je heeft. Meer algemeen past dit bij een groeiend wantrouwen tegen overheid en politiek. Dat is begonnen onder de paarse kabinetten waarmee het verschil tussen links en rechts verdween. Er was geen keuze meer tussen heldere stromingen, waardoor mensen gingen denken dat het niets uitmaakt. Het is niet raar dat mensen dan bezwijken voor de antipolitiek. Pim Fortuyn wist het gevoel van onbehagen goed te verwoorden. Hij legde een groot wantrouwen in het tanende gezag bloot.’

OVER DE VERTROUWENSKLOOF verscheen onlangs De vertrouwenscrisis: Over het krakend fundament van de samenleving, een bundel essays door vooraanstaande wetenschappers onder redactie van Simon Knepper en Johan Kortenray. Daarin staat: ‘Als vertrouwen het sociaal kapitaal van een samenleving is, dan slinkt het vermogen van BV Nederland in een verbazingwekkend tempo. Op tal van maatschappelijke terreinen, van politiek en economie tot opvoeding en onderwijs, lijkt het vertrouwen zoek of op z’n minst zwaar beschadigd.’ De verklarende achtergrond is dat ontwikkelingen als individualisering, migratie, arbeidsflexibilisering, consumentisme en schaalvergroting onmiskenbaar hun tol eisen. Veelzeggend is volgens de samenstellers de opkomst van politieke stromingen die gevoelens van argwaan en achterdocht weten te mobiliseren. Maar het geschokte vertrouwen laat zich volgens de meeste auteurs van deze bundel niet makkelijk herstellen.
De boodschap van de vaccinatieweigeraars landt dus in een voedingsbodem van achterdocht die zich ook richt tegen andere professionals en instellingen zoals de rechterlijke macht, de overheid, het bedrijfsleven of de politiek. ‘We staan voortdurend voor de vraag wie we kunnen vertrouwen’, zei Frank Furedi, hoogleraar sociologie, in zijn Thomas More Lezing 2009 met de titel Why is Authority Always a Problem? De samenleving van de 21ste eeuw heeft volgens hem een uiterst stroeve verhouding met gezag: ‘De progressieve kritiek op traditie en gezag, ingegeven door de Verlichting, heeft plaatsgemaakt voor kritiekloze veroordeling. In de 21ste eeuw worden niet alleen de ongefundeerde tradities, maar ook de intellectuele en culturele verworvenheden van vroegere generaties betwist. Steeds vragen mensen: “Wie heeft het gezag?”, “Wie kan met gezag spreken?” Elke tegenslag – een griepepidemie, een milieuprobleem, een natuurramp, een ongeluk, een financiële crisis – schept een vraag naar gezaghebbende oplossingen. Maar deze vraag valt samen met diepe argwaan jegens alle gezag. Wie een verantwoordelijke positie bekleedt – politici, ouders, leraren, priesters, artsen – wordt voortdurend “betrapt” op misbruik. Het lijkt erop dat we tegenwoordig beter in staat zijn het gezag te demoniseren dan het te bevestigen. Daardoor aarzelen zelfs degenen die officieel gezag hebben openlijk over de vraag of ze hun invloed zullen doen gelden. In bedrijven en openbare instellingen zijn mensen op verantwoordelijke posten vaak maar al te zeer bereid om hun gezag aan adviseurs en deskundigen uit te besteden. Ook overheden “delen” hun gezag graag met zogenaamd onafhankelijke, deskundige organen. Maar zonder erkenning van moreel gezag zijn we veroordeeld tot steeds meer regels en procedures en dat bedreigt juist onze vrijheid.’
De antivaxbeweging past precies in het beeld, zegt Furedi, auteur van invloedrijke boeken als Paranoid Parenting (2001) en Politics of Fear (2005), door de telefoon: ‘Het leeft sterk bij de middenklasse, hoog opgeleid en hip. In die groep zie je obsessief ouderschap. Maar het zijn vooral moeders die hun identiteit verbinden met het hele welzijn van hun kind en daar een lifestyle omheen bouwen. Ze maken van de opvoeding een moralistisch project, ik noem hen moral crusaders. Zij denken dat ze moreel beter zijn dan anderen omdat zij hun kinderen niet laten inenten met gif. Dat past bij een levensstijl die teruggrijpt naar vroeger: organisch leven, natuurgeneeswijze, biologische voeding. Het is nieuwe religie in een reactie op de moderne wereld. Meer algemeen wantrouwen ze de expertise van professionals; ze zijn zélf de autoriteit. Ik zie het als angst voor de toekomst waardoor mensen vluchten in de natuur. En het is vaak zo dat mensen die graag terugkijken in de tijd ook gevoelig zijn voor rechtse politieke stromingen. Maar je moet daar voorzichtig mee zijn; je mag vegetarisme tenslotte ook niet zomaar koppelen aan fascisme. Maar als je de snel veranderende wereld niet kunt begrijpen, dan kun je met samenzweringstheorieën de chaos tot een logisch verband smeden. Het feit dat je kind ziek wordt staat dan niet op zichzelf, maar is begonnen die ene keer bij de dokter, et cetera. Je zoekt een verhaal achter het verhaal want het kán geen toeval zijn. Zulk gedrag is een symptoom van een gedesoriënteerde samenleving. Mensen gaan op zoek naar gelijken die het net als zijzelf wél begrijpen. Ze reageren star, het is een stroming van uncritical criticism.’
Hetzelfde constateert Abram de Swaan, emeritus hoogleraar sociologie aan de UvA. De gedachte dat binnen de overheid een geheime club opereert is van alle tijden: ‘In de jaren vijftig in Amerika opereerde McCarthy, die dacht dat communisten bezig waren het land over te nemen. Het gevoel dat “ze” ons willen vergiftigen leefde al bij de invoering van een grootschalig rioolsysteem in Europa, begin vorige eeuw. Hetzelfde zag je gebeuren met fluor in het drinkwater; dat was zogenaamd een poging om vrouwen onvruchtbaar te maken De moord op Kennedy leidde tot verregaande samenzweringstheorieën, onder Stalin heerste angst voor samenzwerende joodse artsen, in Rwanda zaaiden Hutu’s via radiopropaganda virulente haat tegen de Tutsi’s. Nu zie je dit psychologische proces bij vaccinatie. Het is een wederkerend verschijnsel: niks is zoals het lijkt te zijn en een hecht clubje is onbeperkt slim in het om de tuin leiden van de onwetende vijand. Het komt meestal op als er zich snelle veranderingen in de samenleving voordoen. Ik zeg altijd: bij dit soort mensen is het een graadje te warm. De mate van stelligheid is de maat van hun gekkigheid. Ze zijn heel overtuigd van hun gelijk. Paranoia is een poging om de complexe wereld te vereenvoudigen, alles terug te brengen tot een centrale oorzaak. Vaak zijn het mensen die zich belazerd voelen, die een negatieve ervaring hebben met een instantie waarvan ze geen gelijk hebben gekregen. De grens tussen gezonde scepsis, overdreven wantrouwen en paranoia is soms dun.’ Maar, voegt hij er ironisch aan toe: ‘Er is wél alle reden tot gezonde scepsis. Het is namelijk realistisch dat de overheid op allerlei manieren inlichtingen over burgers verzamelt. De overheid wantrouwt de burger, en het is dus niet zo gek dat de burger de overheid gaat wantrouwen. Maar, de overheid heeft in de afgelopen jaren aangetoond niet in staat te zijn goed om te gaan met privé-gegevens. Ik vind de aantasting van de privacy – denk aan die camera’s in de openbare ruimte, de vergaande bevoegdheden om mensen af te tappen – een heel ernstige ontwikkeling. Het leidt bij sommigen tot paranoia: de wereld die wij zien is niet de ware wereld, maar wordt gestuurd door een clubje dat het slechtste met ons voor heeft. Ach, en soms is dat ook zo. Al-Qaeda wás in het geheim een kwaad plan aan het beramen. Het merkwaardigste vind ik nog dat we de kredietcrisis stilzwijgend ondergaan terwijl die juist vraagt om samenzweringstheorieën. Als je het gekonkel en gedraai op het hoogste niveau ziet over het toezicht op het bankwezen – daar zou je toch massaal woedend van worden. Maar dát wordt niet opgepakt.’


Hans Boutellier, Nanne Boonstra en Marcel Ham (red.), Omstreden ruimte. Over de organisatie van spontaniteit en veiligheid. € 22,50