De Duitse film bloeit weer

Het korset gaat uit

Fontane’s Effi Briest is, honderd jaar na dato, opnieuw verfilmd. De actualisering van Effi Briest zou voor veel vrouwen een aansporing kunnen zijn om net als de titelheldin in verzet te komen tegen maatschappelijke uitsluiting.

IN DE LITERATUURGESCHIEDENIS van de negentiende eeuw zijn Emma Bovary, Anna Karenina en Effi Briest familie van elkaar. Het zijn alledrie getrouwde vrouwen die uit onvrede met hun huwelijk en hun saaie bestaan verleid worden door avontuurlijke mannen. En onveranderlijk moeten ze hun misstap bekopen met de dood. Emma, Anna en Effi worden geconfronteerd met een keurslijf dat fraai wordt gesymboliseerd door het kledingstuk dat ze dragen als teken van hun maatschappelijke positie: een strak ingesnoerd korset.
Maar daar houden de vergelijkingen ook op. De openingszin van Anna Karenina geldt ook hier: ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ Emma, Anna en Effi werden tussen 1850 en 1900 geportretteerd in Frankrijk, Rusland en Duitsland door uiteenlopende auteurs als Flaubert, Tolstoj en Theodor Fontane tegen de achtergrond van veranderende klassenverhoudingen. De groeiende individuele vrijheid voor mannen gold niet voor vrouwen. Daardoor bleek het vrouwenleven zich goed te lenen voor een schets van individuen die niet pasten in het ideaal van vooruitgang door matigheid, deugd en zelfdiscipline. Dat was zeker van toepassing op de nieuwe klasse van de vrije kunstenaar. Van zowel Flaubert als Fontane is gezegd dat hun vrouwenromans eigenlijk verkapte autobiografieën zijn.
Van deze drie klassiek geworden vrouwenlevens die de negentiende eeuw heeft voortgebracht, is dat van Effi Briest het meest curieus. Alles wat ze meemaakt lijkt haar te overkomen. Ze is speelbal van de omstandigheden; een natuurkind dat op zeventienjarige leeftijd uit haar paradijs wordt verjaagd door huwelijksconventies die we tegenwoordig ‘verkrachting binnen het huwelijk’ zouden noemen.
Effi Briest wordt geleefd: eerst door haar ouders, dan door haar twintig jaar oudere echtgenoot en ten slotte door haar minnaar. De maatschappelijke uitsluiting die erop volgt, verdraagt ze gelaten, als logische uitkomst van de gebeurtenissen. Waar Emma Bovary nog bewust, zelfs roekeloos, lijkt te kiezen voor haar minnaars (in 1991 prachtig verfilmd door Claude Chabrol met Isabelle Huppert in de hoofdrol) is Effi Briest eerder speelbal van de gebeurtenissen. In een bijzondere verfilming van Effi Briest door Rainer Werner Fassbinder uit 1974, met Hanna Schygulla als een lijdzame Effi, zien we de hoogtepunten uit die geschiedenis terughoudend, in zwart-wit en met de vrijwel letterlijke dialoog van Fontane verbeeld. Daarmee krijgt de structuur van het boek, en dus ook van het drama, de volle aandacht. Effi Briest, dochter van een echtpaar behorend tot de kleine landadel, wordt op een dag in de salon van haar moeder voorgesteld aan baron Von Innstetten, een Pruisische officier die nu de controle heeft over een gebied aan de Oostzee. Hij heeft om haar hand gevraagd. Ze kent hem alleen van naam. Ze weet dat hij vroeger de aanbidder van haar moeder was, die hem echter niet trouwde, omdat ze beiden te jong waren. De moeder is opgetogen, Effi Briest verbijsterd. Ze weet dat ze moet gehoorzamen aan de wens van haar ouders, die deze mooie partij voor hun dochter niet willen laten lopen. Dus doet ze dat.
Eenmaal getrouwd, wonend in de kleine kuststad, maakt haar saaie maar heerszuchtige echtgenoot haar bang met spookgeschiedenissen. Hij drijft haar daarmee in de armen van een vroegere ondergeschikte, majoor Von Crampas, met een reputatie als verleider. Effi is niet verliefd op hem, maar wel verveeld, en beantwoordt na veel aandringen zijn avances. Na twee jaar geheime liefde is Effi blij als Von Innstetten benoemd wordt in Berlijn, zodat ze de geschiedenis achter zich kan laten. Dit tot verdriet van Von Crampas, die meer voor Effi is gaan voelen, én de plaatselijke apotheker, die haar stille aanbidder is. Alleen bewaart ze, dom, de liefdesbrieven die Von Crampas haar schreef in haar naaimand. Dat wordt haar na zeven jaar toch nog noodlottig, want de brieven worden gevonden. Haar echtgenoot doodt haar vroegere minnaar in een duel, stuurt zijn vrouw weg en blijft alleen met hun dochtertje achter. Haar ouders nemen haar pas na jaren weer op in huis, omdat ook zij ‘om de mensen’ moeten denken. Effi sterft ten slotte aan een gebroken hart.
Theodor Fontane vond de stof voor zijn roman in de krant, want het duel waarvan sprake is, was het laatste dat in Duitsland plaatsvond. Het trok daarom grote mediabelangstelling. Dat de gevallen vrouw daarna stierf is een verzinsel. De ‘echte’ Effi vertrok naar Zwitserland en werd bijna honderd jaar oud. Realisme was dan ook niet het doel van Fontane. Hij laat zien dat Effi’s lot ook het gevolg was van omstandigheden die niets met een barbaarse vorm van huwelijksmakelaardij te maken hadden. Juist hier wordt het verschil met Flaubert en Tolstoj zichtbaar. Theodor Fontane schrijft met Effi Briest een aanklacht tegen de Pruisische ideologie, waarin zelfdiscipline en plichtsgevoel boven persoonlijk belang en persoonlijk geluk moeten gaan. Von Innstetten duelleert niet omdat hij persoonlijk is gekrenkt, maar omdat zijn omgeving hem anders niet meer met respect zal behandelen. En als we elkaar niet meer met respect behandelen, zet dat de bijl aan de wortel van een gemeenschap. De prijs die hij daarvoor betaalt, eenzaamheid, is bijna net zo hoog als de maatschappelijke uitsluiting die Effi ten deel valt. Alleen al vanwege dit thema is Effi Briest heel lang verplichte kost geweest in het Duitse voortgezet onderwijs, wat nooit helpt om leerlingen liefde voor literatuur bij te brengen.
Dat zal door de recente verfilming misschien veranderen. Hermine Huntgeburth, de regisseur die deze eerste verfilming na Fassbinders superieure Effi Briest aandurfde, interpreteerde het verhaal nogal vrijmoedig. Bij haar wordt Effi een zinnelijke vrouw, die pas bij Von Crampas haar eigen seksualiteit ontdekt. Dat is een mooie rol voor Julia Jentsch. Dat ze daarbij de sportieve Von Crampas (gespeeld door Misel Maticevic) verkiest boven de estheet Von Innstetten (gespeeld door Sebastian Koch) is alleen niet echt overtuigend. Daarvoor ziet Koch er toch te veel uit als een aantrekkelijke romantische held. De grootste verandering die Huntgeburth aanbrengt is meteen ook het meest controversieel. Effi gaat bij haar niet dood, ze laat zich niet tot het einde koeioneren door haar man en haar ouders: ze loopt bij ze weg, het drukke Berlijn in, en passeert daarbij ongemerkt Von Innstetten in zijn koets, die nog een laatste, verlangende blik op haar werpt. Het is maar de vraag of dit allemaal zo goed af zal lopen voor onze Effi, maar ze heeft in ieder geval nu zelf de verantwoordelijkheid voor haar leven genomen.
Het is begrijpelijk dat Hermine Huntgeburth de verleiding niet kon weerstaan om het slot van Fontane aan te passen. Hoeveel lezeressen in de negentiende eeuw hadden het slot van Madame Bovary of Anna Karenina niet ook stiekem willen herzien, en zullen bij het lezen nog heel lang gehoopt hebben dat het Emma Bovary wél zou lukken met haar minnaar te vertrekken? Er is ook iets voor te zeggen om literair werk op deze manier voor de film te actualiseren, meer dan honderd jaar na de eerste verschijning. Waarom zou je zo’n boek anders verfilmen? Want actueel blijft het thema van Effi Briest onverminderd. Er zijn nog veel te veel vrouwen die tot op de dag van vandaag problemen hebben met conventies bij het zelf kiezen van een partner. Bijvoorbeeld omdat ze in een restrictieve christelijke, islamitische of hindoestaanse omgeving leven. Deze actualisering van Effi Briest zou voor hen een mooie aansporing kunnen zijn om ook in verzet te komen – en een argument tegen de zogenaamde superioriteit van de moderne westerse wereld versus de barbaarse gewoontes van andere culturen. Het is immers nog niet zo lang geleden dat deze huwelijkspraktijken normaal waren.
Als je wilt dat film een rol speelt in het maatschappelijk debat kun je niet anders dan besluiten tot dit soort aanpassingen. Maar dan ontkom je er niet aan dat die veranderingen ook concessies zijn aan een tekst, die zoveel meer is dan de verhaallijn die hierboven in een paar alinea’s kon worden samengevat. De tekst van Fontane is om heel andere redenen vernieuwend, revolutionair wellicht, dan het thema. Fontane’s Effi Briest zal voor veel nieuwe lezers een ontdekking zijn (en als dat ook een effect is van deze nieuwe verfilming, dan is er al veel bereikt).
Wie van negentiende-eeuwse romans eindeloze sfeerbeschrijvingen verwacht, zal verrast worden door de droge, documentaire stijl van Fontane. Hij laat meer weg dan dat hij vertelt, en doet daarmee een optimaal beroep op de fantasie van zijn lezers. Of Effi echt een verhouding krijgt met haar majoor wordt bijvoorbeeld pas duidelijk aan het slot, wanneer de liefdesbrieven worden gevonden door Von Innstetten. In plaats van broeierige erotische beschrijvingen te geven, mikt Fontane op een mogelijk erotisch effect doordat de lezers de ontbrekende passages zelf in moeten vullen. Die mogelijke confrontatie met de eigen fantasie maakt Effi Briest nog veel verontrustender dan expliciete romans. Zo’n onderkoelde stijl is ook een verademing in onze hyper-realistische tijd waarin op elke centimeter huid en elke oogbeweging wordt ingezoomd.
Had Huntgeburth zo trouw aan Fontane moeten zijn? Alleen als ze Effi Briest als eerste had verfilmd. Maar wie een filmisch equivalent zoekt van de tekst heeft tenslotte Fassbinders versie al. Ook om die reden kon Huntgeburth zich vrijheden veroorloven die van Effi Briest een in alle opzichten verleidelijke film maken. De perfecte art direction, de interessante cast, en de fraaie Oostzee, die de ruimte krijgt en net als de bevrijdende liefde de hoofdrolspelers overspoelt, maken van deze Effi Briest een kijkfeest. Julia Jentsch loopt erin rond met het losse, warrige blonde haar van een 21ste-eeuwse vrije vrouw. Dit is een zelfverzekerde Effi, in een verfilming die zijn plaats kent in de Duitse film- en literatuurgeschiedenis. Er wordt nog een kleine, hoofse buiging gemaakt naar de vorige bloeiperiode van de Duitse film, toen Fassbinder en Wenders ingehouden, geconstrueerde films maakten, door de rol van de apotheker te laten spelen door Rüdiger Vogler, de held uit onder andere Im Lauf der Zeit van Wim Wenders. Maar dat is verleden tijd. Effi Briest markeert een nieuwe bloei van de Duitse film, met een vrouwelijke regisseur nog wel. Het is te mooi om waar te zijn.

Effi Briest gaat op 24 juni in première