Het kroonjuweel van d66

Bij een kroonjuweel stel je je toch al gauw iets van onschatbare waarde voor, iets waar je veel voor wilt geven om te voorkomen dat je het kwijtraakt. Dat laatste geldt in ieder geval voor het kroonjuweel van D66: als het correctieve referendum niet wordt aangenomen dan stappen de Democraten uit het kabinet. Maar is het juweel ook van onschatbare waarde?

Dat is wel erg veel eer voor een referendum dat pas gehouden kan worden als er zeshonderdduizend handtekeningen zijn opgehaald door veertigduizend initiatiefnemers en waarvan de uitkomst slechts geldig is als dertig procent van het electoraat (zo'n kleine vier miljoen mensen) vóór stemt. Bovendien zijn allerhande belangrijke zaken als internationale verdragen uitgesloten van dit type volksraadpleging, en is het ook nog eens zo dat de burgers alleen mogen reageren op de politieke besluitvorming en niet met eigen initiatieven mogen komen. Het door D66 zo innig gekoesterde referendum heeft in de huidige vorm nog het meeste weg van een politiek zoethoudertje. De oorspronkelijke gedachte is onder aanvoering van de VVD-fractie in de Tweede Kamer zo uitgekleed dat het eindresultaat nauwelijks meer zoden aan de dijk zet. De lijdensweg van de representatieve democratie, die vorige week opnieuw een treurig dieptepunt beleefde met de minimale opkomst voor de provinciale statenverkiezingen, zal er niet minder pijnlijk door worden. Al was het maar omdat de beperkende voorwaarden ervoor zullen zorgen dat het instrument van het referendum zelden met succes uit de kast zal worden gehaald. Reden genoeg om inderdaad tegen te stemmen. Maar dat is niet de aanleiding waarom een vijftal leden van de VVD-fractie in de Eerste Kamer publiekelijk te kennen heeft gegeven dat zij de vereiste grondwetswijziging in de Eerste Kamer niet aan de noodzakelijke tweederde meerderheid zullen helpen. Zij zien gewoon helemaal niets in het door hun eigen partij toegetakelde pronkjuweel van D66. Meer directe invloed van burgers is voor hen een gruwel. De bende van vijf vertegenwoordigt de stem van de conservatieve elite binnen de VVD, waarin de ouderwetse regentenmentaliteit van geen wijken wil weten. Die invloedrijke regenten zien er nauwlettend op toe dat van de VVD zelden of nooit een opbouwende gedachte wordt vernomen om de democratische legitimatie van het openbaar bestuur te verbeteren. De crisis van de democratie bestaat voor iedereen, behalve voor de VVD. De vraag is uiteraard hoe ver het rebellerende vijftal durft te gaan. Zijn Wiegel c.s. bereid om echt een regeringscrisis te riskeren of vinden zij het wel aardig om D66 even de stuipen op het lijf te jagen? Blazen ze Paars op of buigen zij onder druk van de VVD-top in het kabinet en gaan ze om zodra minister-president Kok in de Eerste Kamer komt opdraven om het onaanvaardbaar uit te spreken? Waarschijnlijk zal dat laatste het geval zijn, waarbij het vijftal bij wijze van wisselgeld er nog wel in zal slagen om de laatste restjes schittering uit het D66-kroonjuweel te slijpen. Uiteindelijk is de democratie, waarvan de conditie nu niet bepaald florissant te noemen is, de grote verliezer van dit politieke schijngevecht. Paars heeft op dit punt niets te bieden; de bestuurlijke vernieuwing is geheel in het slop geraakt en teruggebracht tot een volkomen uitgekleed referendum en wat experimenten met een gekozen burgemeester. De tragiek is dat juist op het moment dat er behoefte is aan een partij die richting zou kunnen geven aan een revitalisering van de democratie, de partij die daar in principe voor is opgericht op sterven na dood is. Misschien zou het daarom beter zijn als de vijf halsstarrige VVD-senatoren inderdaad hun poot stijf houden en daarmee het meelijwekkende D66 uit zijn lijden verlossen. Het zijn immers allang geen kroonjuwelen meer waar de partij zich in heeft vastgebeten, eerder vergane echo’s uit een ooit roemrijk verleden. Als de D66-voorstellen worden aangenomen, dan verdwijnt daarmee feitelijk ook de zin van de partij en lijkt voor D66 een roemloos einde in het verschiet te liggen. Maar als ze in de politieke prullenmand verdwijnen, is er alle reden om als een soort D99 opnieuw te beginnen.