Dramaserie: Chernobyl

Het kwaad, altijd onzichtbaar

De Britse miniserie Chernobyl verbeeldt de ramp bij de beruchte kerncentrale die inmiddels aan duizenden mensen het leven heeft gekost, door middel van fictie. De echte waarheid zal nooit te bevatten zijn.

James Cosmo, Alex Ferns en James Kermack in ‘Chernobyl’ © HBO

Op een boerderij in het noorden van Oekraïne speelt zich een oud ritueel af: een hoogbejaarde vrouw ontwaakt en gaat naar de stallen om een koe te melken. Waar ze op een krukje zit en met haar geoefende, van ouderdom verwrongen vingers de spenen van de koe begint te masseren, kijkt ze er niet van op dat er opeens een gewapende militair achter haar staat. Kalm weigert ze als de jongeman haar sommeert met hem mee te gaan. Ze gaat door met het melken. Er klinkt een geluid dat even onnatuurlijk is als onlosmakelijk deel van het leven hier: hard en ritmisch treffen de flinke stralen biest uit de melkboezem de metalen emmer die de vrouw al zo lang voor dit doel gebruikt. Aan de soldaat legt ze uit: ik was twaalf jaar oud toen de Revolutie uitbrak. Eerst kwamen de mannen van de tsaar. Toen de bolsjewieken. Jongens zoals jij die in rijen marcheerden. Vertelden aan ons dat we moesten vertrekken. Daarna was het Stalin. En de hongersnood. Toen de grote oorlog. Duitse jongens. Russische jongens. Meer soldaten. Meer lichamen. Mijn broers kwamen niet thuis. Maar ik ben gebleven en ik ben nog steeds hier. Dus nu moet ik weg – vanwege iets wat ik niet kan zien? Nee.

De ironie bijt. Het was altijd al iets onzichtbaars dat het leven van de vrouw hier op de boerderij bedreigde. Een ideologie. Haat. Menselijk falen. Het kwaad. Is dit zoveel anders, die straling die zogenaamd in de lucht zit? Straling? Kom nou toch, sonny. De soldaat kijkt ongelovig naar de rug van de vrouw die rustig praat terwijl ze doorgaat. Hij beveelt haar ‘voor de laatste keer’ met hem mee te gaan. En trekt zijn dienstpistool.

De Britse televisieserie Chernobyl gaat over het ene event dat zich van alle andere gebeurtenissen uit de geschiedenis van mens en aarde onderscheidt, simpelweg omdat iets soortgelijks daarvoor noch daarna is voorgekomen. Wetenschappers zullen nooit met zekerheid kunnen zeggen aan precies hoeveel mensen de ramp bij kerncentrale V.I. Lenin nabij de Oekraïense stad Pripjat, gelegen achttien kilometer noordwest van Tsjernobyl, het leven heeft gekost. Of nog zal kosten. Het Chernobyl Forum, een groep van acht organisaties van de Verenigde Naties plus de overheden van Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland, concludeerde een paar jaar geleden dat het dodental als gevolg van blootstelling aan straling uiteindelijk vierduizend zal zijn. Maar volgens Greenpeace zal dit aantal nog stijgen met 93.000. De non-gouvernementele organisatie Tsjernobyl Unie van Oekraïne zet het totaal aantal slachtoffers op 734.000.

Een van hen is zo iemand als de oude vrouw met de koe. We zien niet of ze uiteindelijk met de soldaat meegaat, of ze in de bus stapt die buiten de stallen met draaiende motor staat te wachten, de inzittenden allemaal geëvacueerde boeren uit de omgeving. Het zou kunnen dat de vrouw de ramp overleeft, net zoals ze alles had overleefd, van de bolsjewieken en de hongersnood tot de nazi’s en Stalin. Want de soldaat gebruikt op een gegeven moment het pistool dat hij met een knarsend geluid heeft gespannen – hij schiet de koe neer terwijl de vrouw de spenen nog vasthoudt. Maar gaat ze hierna met hem mee?

Op 26 april 1986 drukt een werknemer op knop nummer EPS-5. Een fout

Je kunt jezelf er tijdens het kijken op betrappen dat je de serie vooral ‘mooi’ vindt. De setting is nostalgisch, de sfeer is jaren zeventig. De technologie is analoog, de architectuur anachronistisch. In de flatgebouwen in de omgeving van Tsjernobyl en in de ziekenhuizen in Moskou is veel ijzer, slordig en veelvuldig geschilderd. De visuele stijl laat schakeringen van uitgewassen groen, geel en grijs zien. De montage wisselt van frenetiek naar hartverscheurend langzaam, zodat de chaos van een pas gebeurde ramp op angstwekkende wijze plaatsmaakt voor tergend langzaam bewegende beelden van kinderen die in de nacht rondhuppelen in een waas van radioactieve as die als sneeuwvlokken uit de hemel valt. Een soundscape krijst in je oren, gekmakend, zoals dat geluid van sterke stralen melk op metaal. Dat is een doorlopend motief: schrapende, industriële klanken die losbreken uit een ritme, dwarrelend zoals de dodelijke deeltjes die mensen nietsvermoedend inademen. Zo mooi is het allemaal.

Hier is een reden voor, afgezien van de aanzienlijke artistieke prestaties van de serie. In de populaire cultuur blijkt ‘Tsjernobyl’ al jaren springlevend. Onvermijdelijk: een aflevering van The Simpsons. En een thriller van Martin Cruz Smith, Wolves Eat Dogs (2004), waarin agent Arkady Renko een moord op een zakenman onderzoekt wiens lijk wordt gevonden in Pripjat, de besmette zone rond Tsjernobyl. Dan, bizar, de videogame S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl, volgens de omschrijving een ‘semi-realistische shooter’ waarin er opnieuw een kernramp plaatsvindt. De ‘Stalker’ uit de titel is ontleend aan Andrej Tarkovski’s sciencefictionklassieker Stalker uit 1979 waarin het verboden gebied de ‘Zone’ de locatie van bovennatuurlijke gebeurtenissen is. Als koepel voor dit alles fungeert de atomic bomb cinema van na de Tweede Wereldoorlog, films die collectieve angst voor atoomkracht omzetten tot vermakelijke verhalen waarin een scala aan monsters, van Godzilla tot reuzenspinnen, de mensheid bedreigt. Aan deze apocalyptische mythologie voegt Chernobyl de extra dimensie van de invasion narrative toe: mens en natuur worden geïnfecteerd door ziekteverwekkers, infectieuze agentia die onzichtbaar zijn.

De leugen is de enige manier om deze horror te hanteren

De serie begint zoals de echte ramp in de controlekamer. Op 26 april 1986, om zeven minuten en vier seconden voor half een ’s nachts, drukt een werknemer tijdens een reactortest op knop nummer eps-5. Een fout. Een kettingreactie volgt: reactor nummer vier explodeert waardoor de kern bloot komt te liggen en er een brand op het dak van de centrale ontstaat. Brokstukken radioactieve grafiet schieten de lucht in. Brandweerlieden haasten zich naar de locatie van de brand. Bij aankomst pakt een van hen een stuk grafiet op. Hij is vanaf dit moment dood, ook al sterft hij pas dagen later in het ziekenhuis in Moskou terwijl zijn zwangere vrouw zijn hand vasthoudt en hun ongeboren kind in de baarmoeder wordt gebombardeerd met de aanwezige straling.

Maar eerst staat de brandweerman maar te blussen terwijl tientallen omstanders, werknemers, toekijken. Dat doen ook de inwoners van Pripjat die wakker zijn geworden en met hun kinderen naar buiten zijn gegaan. Ze zien een beeld dat hypnotiseert, dat wij ook zien en dat levensecht is, dat kerncentrale-werknemer Alexander Yuvchenko vele jaren later tijdens een officieel onderzoek als volgt beschrijft: ‘Ik zag een prachtige, lichtblauwe, laserstraal-achtige lichtbundel, veroorzaakt door de ionisatie van de lucht. Het leek net of die strekte tot in het oneindige.’

Jared Harris en Emily Watson © HBO

Natuur en menselijkheid staan in Chernobyl tegenover de corrumperende effecten van technologie en ideologie. In de communistische superstaat moest kernenergie de motor voor economische vooruitgang zijn, maar net zoals het sovjet-ruimtevaartprogramma uit die tijd bleek de boel in Tsjernobyl met plakband aan elkaar te zitten. Dat maakte verder niet uit, want het ging zoals altijd om het idee, nooit om de werkelijkheid. (En dan staat zo’n oude boerenvrouw en haar koe – hoe waarachtig wil je het hebben – alleen maar in de weg. De soldaat wil niet haar leven redden; hij wil haar hele bestaan wegmoffelen.)

In de eerste uren na de ramp komt de campagne van desinformatie op gang. Boris Shcherbina (Stellan Skarsgård), vicevoorzitter van de ministerraad van de Sovjet-Unie, haast zich per helikopter naar de plaats van de ramp. Onderweg laat hij zich informeren door atoomwetenschapper Valery Legasov (Jared Harris). Hoe werkt zoiets nou, comrade? De personages spreken allemaal Engels zonder een Russisch accent. Dat werkt briljant. Het schept een sfeer van wrange satire, wat precies weergeeft hoe bizar de pogingen van de sovjet-autoriteiten zijn die de ramp simpelweg ontkennen. Legasov legt de basisprincipes van een kerncentrale uit door wat op papier te tekenen. Waarop Shcherbina, apparatchik, tevreden reageert: ‘Mooi, nu heb ik jou niet meer nodig.’ Later zegt een militair die deel uitmaakt van een leger van duizenden dat naar Pripjat wordt gestuurd om taken zoals het uitwissen van álle dieren uit te voeren: ‘Er is geen waarheid. Wat je ook aan de bazen vraagt, je krijgt de leugen.’

Gek genoeg is de leugen de enige uitweg – de waarheid zal nooit te bevatten zijn. Een besmetting zo diep dat het meer dan honderd jaar zal duren voordat die een beetje weg is? Hoe begin je aan ‘opruiming’ of ‘indamming’? Daarom zijn de beelden nihilistisch: militairen met gezichtsmaskers op, gekleed in ziekelijk groene pakken die tussen welige plantengroei, de bladeren wuivend in de wind, metingen doen met geigertellers; mijnwerkers ingebracht om een tunnel te graven (men wil de kern van beneden versterken met beton zodat die niet diep in de aarde wegzakt) die naakt werken, omdat de hitte ondraaglijk is en je bovendien niets hebt aan wat voor bescherming dan ook; een massabegrafenis van lijken die in dichtgelaste, metalen kisten ter aarde worden gebracht, massa’s beton eroverheen; en de lichamen van brandweerlieden die naar ziekenhuizen in Moskou zijn gebracht waar hun vlees van hun botten af smelt terwijl ze bewusteloos in bed liggen. De leugen is de enige manier om deze horror te hanteren. Dat weten de kgb-agenten die inmiddels in Pripjat zijn om wetenschappers zoals Legasov scherp in de gaten te houden en om de wereld naar hun hand te zetten. Kanttekening: tijdens vergaderingen kijkt Michail Sergejevitsj Gorbatsjov bang en vertwijfeld toe.

Onzichtbaar is het kwaad in Chernobyl. Dit is de enige waarheid die we in de serie zien, verwoord door de oude vrouw die lang geleden heeft geleerd dat ideeën toxisch kunnen zijn. Dit brengt ze onder woorden als de soldaat zonder waarschuwing de trekker overhaalt. Ik denk dat ze nadat haar koe is doodgeschoten, blijft waar ze is. Ze heeft haar eindtijd bereikt, net als de vergiftigde aarde onder haar voeten.


Chernobyl is nu te streamen