Kunst

Het leelijkste wat er van mij te maken was

Kunst: Kees Verwey

Het is tien jaar geleden dat de Haarlemse schilder Kees Verwey (1900-1995) overleed. Dit is de aanleiding voor twee tentoonstellingen. Het Haags Gemeentemuseum nodigde Rudi Fuchs uit om een selectie te maken uit het oeuvre van de schilder. De Haarlemse Verweyhal toont een specifiek genre binnen dat oeuvre, zijn vrouwenportretten, De dames van Kees Verwey.

Fuchs kon uit een omvangrijk oeuvre selecteren. Verwey werkte immers hard en dat zijn hele leven lang. Bij het ochtendlicht aquarelleerde hij, ’s middags schilderde hij in zijn atelier en ’s avonds maakte hij houtskooltekeningen bij lamplicht. Beroemd zijn met name Verweys grote atelierstukken, zijn heldere en kleurrijke aquarellen van (bloem)stillevens en zijn markante portretten. In de Haagse tentoonstelling zijn al deze categorieën ver tegenwoordigd in een aantal hoogtepunten, zoals de atelierstukken uit de jaren zeventig, de beroemde aquarel Moeders thee tafel op haar 79-ste verjaardag (1951) en het Zelfportret met scheve das (1948).

Portretteren beheerste Verwey als geen ander. Zijn eerste tekeningen waren portretten van zijn na bije familieleden en tot zijn laatste werken behoren portretten van de beeldhouwster Charlotte van Pallandt, met wie hij tot op zeer hoge leeftijd bevriend was. Verwey portretteerde graag mensen die hij bewonderde, zoals zijn leermees ter de Haarlemse schilder Henri Boot, of Lodewijk van Deyssel, de laatste levende van de Beweging van Tachtig. De aandacht voor de tail en waarheidsgetrouwheid die de beweging hoog in het vaandel droeg nam Kees Verwey ter harte. Het portret dat Verwey in 1961 van Van Deyssel schilderde verdoezelde dan ook het ernstig loensende oog van de dichter niet. Van Deyssel nam hem dat niet in dank af: «Het leelijkste wat er van mij te maken was…»

Naast waarheidsgetrouwheid vond Verwey het belangrijk dat er een wisselwerking ontstond met het model. «Een goed portret maak je met zijn tweeën», vertelde hij in 1976 in een televisie-interview, dat op beide tentoonstellingen is te zien. De meest extreme vorm nam dat aan in het portret dat Verwey in 1953 wilde maken van de dich ter/filosoof van De Stijl Anthonie Kok. Kok werd een ob sessie voor Verwey, omdat Kok elke keer in een andere gedaante verscheen. Het resulteerde in een veer tigtal tekeningen en als zijn dokter hem niet geboden had ermee te stoppen, waren het er nog veel meer geworden.

Het beroemde portret van Van Deyssel en de talloze portretten van Kok zijn helaas op beide tentoonstellingen niet te zien. In Haarlem worden portretten ge toond van zijn moeder Jacqueline, zijn vrouw Jeanne, zijn vriendin Charlotte van Pallandt, mensen uit zijn nabije omgeving. Maar ook beeltenissen van collega’s, zoals de kunstenares Coba Ritsema, en de journalistes Bibeb (Vrij Nederland) en Mathilde Visser (Het Financieele Dagblad).

Deze vrouwenportretten laten de veelzijdigheid van zijn (portret)kunst zien. Net als in andere genres hanteerde Verwey verschillende stijlen. Een impressionistische stijl, zoals van Floris Verster en George Breitner, vrienden van zijn oom, de dichter Albert Verwey. Hoewel Verwey die stijl heel goed beheerste wilde hij ook kunstenaar van zijn tijd zijn en schilderde ook in de meer expressionistische en abstracte stijlen van de twintigste eeuw. Sommige portretten zijn dan ook heel precies, andere meer schematisch opgezet, zoals dat van Hetwig van Rooy. Sommige zijn bont ge kleurd, zoals dat van Ineke Peeters, andere weer donker.

De wisselwerking met het model blijft soms beperkt tot aandacht voor haar gebloemde bloesje of haar gele jackje, terwijl in andere werken meer bewondering en respect voor de persoon naar voren komt. Het mooiste voorbeeld daarvan is het prachtige en ontroerende portret van zijn moeder dat hij in 1956 schilderde. Vanuit een donkere achtergrond zijn haar gezicht en handen belicht, als een schilderij van Rembrandt. Het is de stijl van de Hollandse mees ters waarin hij óók uitblonk, maar het is kennelijk de ingetogenheid van het onderwerp dat hem daartoe brengt.

De dames van Kees Verwey,

De Hallen, Haarlem, tot en met 11

september
Kees Verwey: Een overzicht. Gemeentemuseum Den Haag, tot en met 21 augustus
www.gemeentemuseum.nl