Huurlingen in Libië

Het legioen van Kadhafi

Kadhafi zou met tienduizenden tegelijk Afrikaanse huurlingen laten invliegen. Volgens Human Rights Watch ontbreekt daarvoor iedere aanwijzing en zijn het echt niet meer dan geruchten.

Medium tunisia3

BENGHAZI - Sinds het begin van de volksopstand tegen het regime van Moammar Kadhafi doen de wildste verhalen de ronde over de inzet van Afrikaanse huurlingen. De Libische leider zou ze met tienduizenden tegelijk hebben laten invliegen uit landen als Tsjaad, Niger en Mali. Sommige mensenrechtenorganisaties spreken zelfs over dertigduizend huurlingen, een aantal dat gretig aftrek vond in de internationale media. Premies van tweeduizend dollar per doodgeschoten demonstrant zou de Gids van de Jamahirya de huurlingen volgens sommige bronnen uitkeren. Zelfs bedragen van tienduizend dollar worden genoemd.

Onder de bevolking van Benghazi bestaat over de inzet van huurlingen niet de minste twijfel. ‘Dit is werk van Tsjadische huurlingen’, zegt Achmed Manfor niet ver van het gerechtsgebouw dat in korte tijd uitgroeide tot epicentrum van de Libische opstand. Zoals zoveel jongeren uit de oostelijk gelegen havenstad heeft hij gruwelijke beelden van uiteengereten stadsgenoten op zijn mobiele telefoon staan. Een romp met alleen een hoofd passeert de revue, gevolgd door afbeeldingen van een bloederige brij ingewanden en afgerukte benen. ‘Een Libische regeringssoldaat is niet tot zulke wreedheden tegen zijn eigen bevolking in staat’, verzekert Manfor.

Medium tunisia
Medium tunisia2

Dat de opstand tegen het regime in Benghazi begon is geen toeval. Anders dan de hoofdstad Tripoli zag de stad nooit iets van de oliedollars die het land de afgelopen decennia overspoelden. Het was Kadhafi’s manier om de bevolking van de streek - deels afkomstig uit de stam van de door Kadhafi afgezette koning Idriss I - te straffen voor het feit dat zij zich nooit helemaal wilde voegen naar zijn heerschappij. In 1996 nam een groep politieke gevangenen, in hoofdzaak afkomstig uit de regio rond Benghazi, het voortouw tot een opstand in de beruchte Abu Salim-gevangenis in Tripoli. Bewakers openden zonder aarzelen het vuur en doodden zeker twaalfhonderd gevangenen. Indirect zou deze gebeurtenis van grote betekenis blijken voor de revolte die de troon van de ongenaakbaar geachte Libische leider doet wankelen.

‘Geïnspireerd door de Tunesische en Egyptische revoluties had een groep jongeren eind januari op Facebook 17 februari geprikt voor een Dag van de Woede’, zegt Essam Gheriani in zijn provisorische kantoor in het hoofdkwartier van de rebellen. ‘Een directe oproep tot een omverwerping van het regime was dat overigens niet’, stelt de zakenman die nu een coördinerende rol vervult binnen de vorige week gepresenteerde Nationale Raad, die de opstandige steden in Libië vertegenwoordigt. ‘Maar de datum was zeer provocatief omdat Kadhafi op 17 februari 1987, tijdens de ramadan, negen jongemannen wegens verraad live op tv liet ophangen.’

Medium tunisia4
Medium tunisia5

Maar op 15 februari werd Fethi Tarbel, de advocaat die de families van de in Abu Salim omgekomen gevangenen vertegenwoordigt, gearresteerd in Benghazi. Een dag later toog er een menigte naar het politiebureau waar hij werd vastgehouden en die wist hem te bevrijden. ‘Met een klein groepje zijn we op de bewuste 17 februari voor het gerechtsgebouw gaan staan. Binnen enkele uren waren dat er een paar honderd en de volgende dag zelfs een paar duizend.’

Dat was ook de dag dat toestellen uit onbekende windstreken op het vliegveld van Benghazi begonnen te landen. ‘Een paar uur later liepen er mannen in burgerkleding met gele bouwvakkershelmen op hun hoofd door de straten’, zegt Gheriani. ‘Ze droegen zware wapens en schoten op alles wat bewoog.’ Filmpjes die onder de bevolking circuleren laten zien dat zich onder deze moordcommando’s nogal wat mannen met een donkerkleurige huid bevonden. In de drie dagen die de rebellerende bevolking nodig had om zich van de stad meester te maken kwamen zeker 250 burgers om het leven en vielen er nog eens honderden gewonden.

Medium tunisia6
Medium tunisia8

Tijdens de volgende dagen werden talloze als huurling aangemerkte jonge mannen van de straat geplukt. ‘Zeker vijftien zijn er ter plekke door de rebellen geëxecuteerd’, zegt Peter Bouckaert van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch per telefoon uit het verderop gelegen Ras Lanuf. Hij zet grote vraagtekens bij alle verhalen over ingevlogen huurlingen: ‘In Libië lopen honderdduizenden gastarbeiders rond uit landen in de Sahel. Gesteld dat er al sprake is van huurlingen, hoe stel je dan vast wie er huurling is en wie een gastarbeider?’

Medium tunisia42
Medium tunisia41

Bouckaert weet van acht gevallen waarbij achteraf (en dus te laat) is vast komen te staan dat het om gastarbeiders ging. Hij schat dat er momenteel nog steeds zeventig vermeende huurlingen op verschillende locaties in de stad zijn gedetineerd. ‘Mijn indruk is dat daar veel onschuldige gastarbeiders tussen zitten, maar ook Libische soldaten die gelegerd zijn op legerbases in het zuiden van het land. En dan heb ik het nog niet eens over ongedisciplineerde groepjes die er een eigen huurlingengevangenis op nahouden. Denk maar niet dat het daar zachtzinnig aan toegaat.’

Medium tunisia11
Medium tunisia14

Ikhlas Bakar, een van de aanklagers die is belast met het gerechtelijk onderzoek naar de huurlingen, erkent de problemen, maar volgens haar zijn er wel degelijk manieren om vast te stellen wie een gastarbeider is en wie mogelijkerwijs een huurling: ‘Wanneer ze geen Arabisch spreken is dat al een indicatie. Of als blijkt dat ze geen verblijfadres in Libië kunnen opgeven of geld bij zich dragen dat niet correspondeert met het werk dat ze zeggen te doen.’

HET GROEPJE verdachten dat uit de cel is gehaald en nu staat opgesteld tegen een muur in het gerechtsgebouw heeft in elk geval weinig weg van bonkige ijzervreters. Gheriani heeft hier van tevoren voor gewaarschuwd: ‘Juist wanneer je dit soort lui een wapen geeft, zijn ze het moeilijkst te bevechten, want ze zijn niet van gewone burgers te onderscheiden.’ Na lang aandringen heeft hij bij hoge uitzondering toestemming gegeven om de verdachten te bezoeken. De eerste ondervraagde blijkt in weinig opzichten aan de door Bakar geformuleerde criteria te voldoen. Zijn naam mag hij van de aanwezige bewakers niet zeggen, maar wel vertelt hij dat hij uit Tunesië komt en in Libië werkzaam is in de bouw. ‘Toen hier gevechten uitbraken, heb ik halsoverkop mijn boeltje gepakt en heb ik koers gezet richting het vliegveld. Onderweg werd ik aangehouden.’ De Tunesiër houdt vol dat zijn vlucht- en adresgegevens gewoon bij de vliegmaatschappij te controleren zijn en begrijpt niet waarom dat nog niet is gebeurd. Ook toont hij een inreisvisum waaruit blijkt dat hij op 15 januari het land binnenkwam. ‘De opstand begon hier pas een maand later. Ik heb geen idee waarom ik hier gevangen zit.’ Naast hem blikt een Tsjadische tiener op blote voeten stuurs naar de grond. Met hem kan de aanwezige tolk weinig aanvangen, want de jongen spreekt Arabisch noch een Europese taal.

Medium tunisia45
Medium tunisia54

Dat de eerste geruchten over huurlingen in vruchtbare aarde vielen, is op zichzelf niet verbazingwekkend. Kadhafi deed in het verleden immers herhaaldelijk een beroep op de chiens de guerre die hun brood verdienen met de talloze conflictjes die zich veelal buiten het zicht van de geopolitiek in deze regio afspelen. Vrijwel direct na zijn aantreden in 1969 bond Kadhafi de strijd aan met de overblijfselen van wat hij het ‘westerse imperialisme’ noemde en bemoeide zich actief met opstanden en revolutionaire bewegingen in de omringende landen. Het zuidelijk gelegen Tsjaad behoort tot zijn favorieten en Tsjadische rebellen vinden een warm welkom op Libisch grondgebied. In 1972 richtte Kadhafi het Islamitische Legioen op, geïnspireerd op het Franse vreemdelingenlegioen en bestaande uit zes divisies buitenlandse soldaten - bedoeld om zittende regimes in Tsjaad, Niger en Soedan omver te werpen. Anders dan het Franse voorbeeld vormde dit legioen echter geen apart korps en werd het na verloop van tijd zelfs helemaal in het reguliere Libische leger geïntegreerd. In 1986 werd het officieel ontbonden.

Medium tunisia18
Medium tunisia20

Na een aantal mislukte fusies met Arabische landen (Egypte, Tunesië Syrië) richtte Kadhafi vanaf de jaren tachtig zijn aandacht met hernieuwde intensiteit op het Afrikaanse continent. ‘Het ware Afrika is grenzeloos’, herhaalde hij nog eens in een toespraak een paar weken voordat de huidige opstand in Libië losbarstte. Kadhafi waant zich niet alleen Gids van de Jamahirya (populocratie), maar tevens Gids van de Verenigde Afrikaanse Staten (waarvan ook de in 2001 in Tripoli opgerichte Afrikaanse Unie getuigt) en met dat doel in gedachten werden steeds ruimhartig Libische legeruniformen uitgereikt aan rondzwervende strijders van in het slop geraakte revoluties op het Afrikaanse continent. Het is een van de vele contradicties van de enigmatische Kadhafi: terwijl hij zich aldoor beriep op het ideaal van Afrikaanse eenheid en de apartheid in Zuid-Afrika bestreed, vonden ondertussen vele dubieuze figuren hun weg naar Tripoli, waar ze oliedollars, training en wapens kregen om hun eigen regio mee te destabiliseren. Velen bleven in Libië hangen. Specialisten schatten het totale aantal soldaten van niet-Libische afkomst dat dienst doet in het regeringsleger op zo'n tienduizend man.

Medium tunisia21
Medium tunisia22

‘GOED MOGELIJK’, stelt Peter Bouckaert. ‘Maar dat zij ook daadwerkelijk zijn ingezet staat geenszins vast en zelfs dan gaat het nog steeds om soldaten uit het reguliere leger.’ Volgens Human Rights Watch ontbreekt iedere concrete aanwijzing dat Kadhafi voor de gelegenheid huurlingen heeft laten invliegen. In de verhoorruimte lijkt een Libische soldaat met een donkere huidskleur van in de twintig Bouckaerts lezing te bevestigen. Hij stelt dat hij de Libische nationaliteit bezit en normaal gesproken is gelegerd in de zuidelijk gelegen stad Sabha. ‘Op een avond kregen mijn medesoldaten en ik burgerkleding uitgereikt en werden we met 230 man in een vliegtuig geladen. Ik had geen idee wat ons te wachten stond. Die nacht landden we op het vliegveld van Benghazi en daar kregen we geweren en plastic helmen. Maar toen tegen de ochtend rebellenstrijders op het vliegveld arriveerden, werd de situatie zo chaotisch dat onze commandant ten slotte zei: “Knijpen jullie er maar beter tussenuit.”’ Zelf bezweert de soldaat geen schot te hebben gelost voordat hij werd opgepakt en naar de gevangenis vervoerd. Volgens eigen zeggen worden de verdachten naar omstandigheden goed verzorgd. ‘Ik heb me al twee weken niet kunnen wassen en het eten is slecht’, zegt de Tunesiër. ‘Maar we worden niet geslagen en we krijgen medische zorg.’

Medium tunisia23
Medium tunisia29

Gheriani licht toe dat er sprake is van bijzondere omstandigheden: ‘Het is hier misschien geen vijfsterrenhotel, maar de gevangenen krijgen hetzelfde eten als wijzelf. En vergeet niet: er is hier een revolutie aan de gang. We waren totaal niet op deze situatie voorbereid. Het enige wat we kunnen doen is ons best.’ Aanklaagster Bakar verzekert desgevraagd dat de verdachten een eerlijk proces krijgen volgens de normen van het internationaal recht. Bouckaert hoopt niettemin dat de verdachten tegen wie geen enkel bewijs bestaat op korte termijn vrijkomen, al erkent hij dat ze in hun cel in het gerechtsgebouw misschien nog niet zo slecht af zijn: ‘Mijn grootste zorg gaat op dit moment uit naar al die Afrikaanse gastarbeiders die op de vlucht geslagen zijn voor het strijdgewoel en nu ergens in Libië ronddolen. Ze vormen een al te gemakkelijk doelwit voor de huurlingenhysterie die er momenteel onder de bevolking heerst.’

Medium tunisia48
Medium tunisia53