Ontwerpen voor de veiligheid

Het leven als festival

Talloze veiligheidsmaatregelen – camera’s, hekken, security-checks – beperken ons in onze vrijheid. Ontwerpers wereldwijd hebben iets nieuws bedacht: de Designing Out Crime-methode. Voor meer veiligheid en een prettiger openbare ruimte.

Veiligheid is een belangrijk thema in onze samenleving. Kijk maar naar het nieuws: een groot deel van het journaal op tv en van de kranten­artikelen gaat over veiligheid. Onze samenleving wordt geconfronteerd met een breed scala aan misdaden en misdragingen die ons openbare en persoonlijke leven beïn­vloeden. De schaal loopt van relatief on­schuldige fietsendiefstal en hangjongeren tot de dreiging van terrorisme. Daar kunnen we op twee manieren op reageren: je kunt ervoor zorgen dat je thuis goed beveiligd bent en je terugtrekken uit de openbare ruimte, of je kunt ervoor zorgen dat je met iedereen op goede voet staat en daardoor veilig bent. Deze twee benaderingen vallen tegenwoordig samen met de uitersten van het politieke spectrum. Maar ze helpen geen van beide. Door in het defensief te gaan, wantrouwend te worden en je te verbergen raakt de publieke ruimte ontvolkt en wordt zij steeds gevaarlijker. Op persoonlijk niveau leidt dit tot angst en eenzaamheid. Maar het meer open en sociale alternatief is even onhaalbaar: dat kon misschien nog in een traditioneel dorp, maar niet in de complexe stadssamenleving van vandaag.

De publieke discussie beweegt zich heen en weer tussen deze uitersten en dat leidt doorgaans tot ongelukkige compromissen, waarbij de trend is om meer aan de defensieve kant te gaan zitten. In naam van de veiligheid worden talloze tegenmaatregelen genomen om misdaad te voorkomen (camera’s, hekken, security-checks op het vliegveld) en die beperken ons in onze vrijheid. Deze ontwikkeling wordt versterkt door een cultureel probleem: de moderne samenleving kan maar moeilijk met risico’s omgaan. Publieke en politieke discussies worden vaak gevoerd in termen van het ‘uit­bannen’ van risico. Maar dat kan helemaal niet, aan het leven is nu eenmaal altijd risico ver­bonden (leven is levensgevaarlijk). Als we er steeds voor kiezen om risico te minimaliseren doen we andere aspecten van het leven ernstig te kort.

De afgelopen jaren is ontwerpen ineens opgedoken als een mogelijke ‘derde weg’ om deze impasse te doorbreken. Steeds meer ontwerpers werken aan projecten waarin veiligheid een belangrijk thema is. Zij laten zien dat ontwerpen inderdaad een sterk alternatief kan zijn voor de conventionele manieren om met veiligheids­problemen om te gaan.

In 2007 heeft de regering van de Australische deelstaat New South Wales samen met de Technische Universiteit van Sydney een ‘Designing Out Crime’-centre (doc) opgericht, dat een ontwerpbenadering gebruikt om radicaal anders met de behoefte aan veiligheid in de samen­leving om te gaan. Een cruciaal uitgangspunt van doc is dat tegenmaatregelen te allen tijde voorkomen moeten worden: die zijn altijd lelijk, ze beperken onze vrijheid en onbedoeld voeden ze angst en achterdocht. Dit klimaat van angst ondermijnt de open uitwisseling tussen mensen van verschillende achtergrond, die de basis is van onze samenleving.

De doc-methode, die gebaseerd is op jarenlang onderzoek naar de werkwijze van top­ontwerpers, concentreert zich op het ont­wikkelen van een nieuwe blik op en benadering van een probleem. Zoals Einstein al zei: ‘Een probleem kan nooit worden opgelost binnen de context waarin het gemaakt is.’

Dit is zeker waar. En veel van de problemen waar de doc-ontwerpers voor benaderd worden zijn ‘oud’, in de zin dat de betrokkenen al eerder geprobeerd hebben ze op te lossen met conventionele middelen. Ergens zijn ze gestrand. Een nieuwe blik en een nieuwe benadering zijn dan nodig om de kwestie weer vlot te trekken. Dit is de kern van de doc-methode. Drie voorbeelden.

de gemeente Sydney heeft sinds mensen­heugenis te maken met problemen in Kings Cross, het uitgaansgebied voor jongeren. Er is veel geïnvesteerd in de kwaliteit van de publieke ruimte, er is meer politie ingezet, de clubs hebben meer veiligheidspersoneel dan ooit, er hangen camera’s, en nog steeds zijn er problemen met dronkenschap, zakkenrollen, vechtpartijen en drugsgerelateerde misdaad. Alle normale maatregelen om misdaad tegen te gaan lijken niet te helpen. De doc-ontwerpers realiseerden zich al snel waarom: de dertigduizend jongeren die zich elke vrijdag- en zaterdagavond in Kings Cross verzamelen zijn geen misdadigers.

Je zou deze plezierzoekende menigte kunnen vergelijken met de bezoekers van een muziekfestival, en een goed georganiseerd muziek­festival zou veel faciliteiten bieden die in Kings Cross ontbreken. Je zou bij een muziekfestival bijvoorbeeld zorgen voor goed openbaar vervoer tegen sluitingstijd, je zou rustige _chill out-_zones maken en voor een voortdurend goede sfeer zorgen, je zou een app hebben die informatie geeft over wanneer er iets interessants begint, je zou jonge informatiegidsen hebben die mensen op weg helpen en die benaderbaar zijn in geval er iets mis is, enzovoort. Al deze maatregelen verminderen de wrijvingen in het gebied en daardoor het aantal incidenten.

Deze ene metafoor (kijk ernaar als een muziekfestival) leidde tot zo’n dertig mogelijke oplossingen. Ze brengt een nieuw verband aan in wat een complexe situatie is en verlegt de discussie van overconcentratie op misdaad naar een gezonde belangstelling voor veiligheid. De metafoor blijkt sterk genoeg om alle betrok­kenen in het gebied op één lijn te krijgen en tot actie te brengen.

winkeldiefstal is een groot probleem, maar de winkeliers willen koste wat het kost vermijcden dat er tegenmaatregelen genomen worden die hun waren minder aantrekkelijk maken. Dat is nogal paradoxaal: hoe kun je het moeilijk maken voor de winkeldief om zijn slag te slaan zonder de betalende klanten te storen? In dit doc-project hebben we ons gericht op een klein aantal producten die herhaaldelijk en in behoorlijke hoeveelheden gestolen worden (omdat er een zwarte markt voor is).

Eén oplossing uit vele is hier te zien: door de voorrand van het schap te verbreden moet je veel verder reiken om het cosmeticaproduct te pakken. Het is niet meer mogelijk een hele arm vol in je tas te laten glijden. De betrouwbare klant pakt gewoon het item dat hij wil kopen en kijkt naar de productinformatie. Hij merkt dat er een lampje aangaat als zijn hand in de buurt van het product komt, waardoor het fraai en handig wordt uitgelicht. Dit nieuwe schap verbetert de ervaring van de bonafide klant. Het product verkoopt extra goed terwijl het veel moeilijker te stelen is.

eindhoven heeft er alles aan gedaan om de verkeers­problemen rond de marathon op te lossen (betere bewegwijzering, informatie­campagne, een goede website, meer verkeers­regelaars), maar het blijft een zorg, vooral voor de inwoners van het centrum. Een van de groepen doc-ontwerpers stelde voor om het circuit van de marathon in te delen in thematische zones en zo het publiek uit het centrum te lokken. Deze zones kunnen een mooie gelegenheid zijn voor de stad en het bedrijfsleven om zichzelf te presenteren aan het over het algemeen hoogopgeleide publiek dat op deze dag de stad bezoekt (interessant als je op zoek bent naar hooggekwalificeerd personeel). Deze nieuwe partijen zouden ervoor kunnen zorgen dat de marathon een dag wordt waarin de identiteit van de stad voor het voetlicht wordt gebracht. En de spreiding van het publiek betekent dat de marathonroute gemakkelijker over te steken is: de oplossing voor het verkeersprobleem.

In de afgelopen vier jaar heeft het doc-centre 73 succesvolle projecten afgeleverd. De boodschap dat ontwerpen inderdaad de veiligheid kan bevorderen, misdaad kan verminderen en tegelijk onze openbare ruimte radicaal kan verbeteren begint door te dringen op verschillende plekken in de wereld.


Kees Dorst studeerde industrieel design aan de TU Delft en werkte als ontwerper en onder­zoeker voor verschillende designbedrijven. Hij is de oprichter van het doc-centre, een initiatief van het NSW Department van het openbaar ministerie en de TU Sydney, waar Dorst als hoogleraar design aan verbonden is. Hij is ook benoemd als professor in Entrepreneurial Design of Intelligent Systems aan de TU Eindhoven

Kees Dorst spreekt op 11 mei op wdcd. Voor meer informatie over de projecten in Sydney: www.designingoutcrime.com, en in Eindhoven: www.designingoutcrime.nl