De verfilming van een onverfilmbare comic

Het leven als grap

De ‘Watchmen’-comics van Alan Moore zouden onverfilmbaar zijn. Maar nu is zijn postmodernistische magnum opus een Hollywood-kaskraker met een bloederige boodschap: de mens is het gevolg van een willekeurige gebeurtenis.

‘WIE MAAKT DE WERELD?’ vraagt Dr. Manhattan, een wezen met een glimmende, blauwe huid, ooit aardbewoner, nu uitgewekene op de rode oppervlakte van de planeet Mars.
Terug in de tijd. In Dallas, Texas, wordt John F. Kennedy niet door Lee Harvey Oswald of de CIA of de maffia vermoord, maar door Edward Morgan Blake, alias The Comedian, die direct na het schot een tevreden trek van zijn dikke sigaar neemt. In Hanoi, Vietnam, is de sfeer niet die van doodsangst vanwege vluchtpogingen per helikopter, maar van euforie door de klinkende Amerikaanse overwinning. In Washington D.C. wordt Richard M. Nixon herkozen. Hij blijft jarenlang aan het bewind. Het is 1985. In zijn flat op Manhattan wordt The Comedian vermoord. En zo begint Watchmen. (Naam: afkomstig uit de laatste, nooit gegeven speech van Kennedy. Tevens terug te vinden in de Bijbel: Jesaja en Psalmen.)
Watchmen, verfilmd door Zack Snyder, is gebaseerd op een twaalfdelige comics-serie die midden jaren tachtig als een bom insloeg. De scheppers waren twee Engelse kunstenaars: auteur, muzikant en magiër Alan Moore en illustrator Dave Gibbons. Beiden werkten in de jaren zeventig en tachtig voor de legendarische 2000 AD, een briljante, anti-establishmentcomic die nog altijd wekelijks in Engeland verschijnt. Gibbons kreeg bekendheid door zijn illustraties voor 2000 AD-titels als Judge Dredd, Ro-Busters, Future Shocks (samen met Moore) en vooral Rogue Troopers. Moore toonde een verontrustende, anarchistische neiging in zijn werk die begin jaren tachtig resulteerde in V for Vendetta (met David Lloyd), een rijke, dichte tekst over vrijheid en wraak in een gedroomd, fascistisch Engeland, en From Hell (met Eddie Campbell), waarin Jack the Ripper wordt ontmaskerd als de huisarts van koningin Victoria. Moore en Gibbons maakten midden jaren negentig de overstap naar de Amerikaanse mainstream. Voor DC, uitgever van Superman en Batman, bedacht Moore een eigen universum met superhelden die werden overgenomen van het failliete Charlton Comics. Deze werden de Watchmen.
Het universum, 1985: de Watchmen zijn uitgeblust. Nixons Keene Act, die het dragen van een masker in het openbaar illegaal maakt, betekent de nekslag voor ‘gekostumeerde avonturiers’. In New York werkt Dr. Manhattan, de enige avonturier met bovenmenselijke krachten, samen met zijn geliefde, Laurie Juspeczyk, ooit Silk Spectre II, door aan allerlei experimenten. Elders in de stad leidt Edward Morgan Blake (Comedian) een eenzaam leven vol drank en nachtmerries. Nite Owl, of Dan Dreiberg, is een bebrilde veertiger met een buikje. Slechts twee helden behouden hun oude identiteit: Walter Kovacs, alias Rorschach, een psychopaat met extreem-rechtse ideeën, en het wonderkind Adrian Veidt, of Ozymandias, eigenaar van een zakenimperium gebouwd op zijn publieke beeld als superheld.
Het verhaal: Rorschach vermoedt een complot tegen gekostumeerde avonturiers als Comedian wordt vermoord. Terwijl hij probeert zijn oude collega’s hiervan te overtuigen, wordt Dr. Manhattan in het openbaar in diskrediet gebracht door beschuldigingen dat mensen kanker kunnen krijgen door zijn superkrachten. Manhattan, een nucleair wezen dat ertoe in staat is terug en vooruit in de tijd te bewegen, wijkt uit naar Mars. Ondertussen vallen de Russen Afghanistan binnen en dreigt een kernoorlog, met de vingers van Nixon en Kissinger en Haig op de rode knop. De boodschap op het bord van een betoger die telkens opduikt, luidt: ‘The end is nigh.’ Dat ziet ook Manhattan. Tijdens zijn zelfopgelegde ballingschap mediteert hij over de mens en zijn wereld: wat is de relatie tussen de werking van tijd, de quantumfysica, en Hiroshima en Nagasaki? Hoe werkt een horloge? Wat is liefde? Wie maakt de wereld? Op de rode planeet vindt het blauwe wezen een antwoord.

ALAN MOORE (1953) woont zijn leven lang in Northampton in het industriële hart van Engeland. Hij kwam uit een arbeidersgezin. Vroeg al was hij een buitenstaander; hij werd van school getrapt toen hij lsd aan vriendjes verkocht. En nog altijd treedt hij de regels van betamelijkheid met voeten, met zijn Charles Manson-achtige baard en wilde ogen. Maar schijn bedriegt. Wanneer hij praat, zacht met een prachtig East Midlands-accent, zijn zijn intelligentie en passie voor comics onmiskenbaar. Op beide punten is hij een purist. Daarom haat hij verfilmingen van zijn werk. Maar hierin komt wel verandering. Zack Snyders filmversie van Watchmen is een droom van een film, een liefdesgedicht over de jaren tachtig, op het oog ‘Hollywood’ ten top, maar wie goed kijkt ziet Art Spiegelman en Robert Crumb. En Alan Moore.
De gevolgen hiervan zullen verreikend zijn. Watchmen, de film, herschrijft in een klap een eeuw aan superheldmythologie. Op een kleinere schaal deed de comic hetzelfde, wat paste in de tijdgeest waarin Moore zijn magnum opus creëerde: de jaren tachtig toen de populaire cultuur salonfähig werd, Umberto Eco over Superman en Humphrey Bogart schreef, Julia Kristeva naar horrorfilms keek en iedereen verrukt was van Roland Barthes en zijn visie op zelfbewuste en intertekstuele narratieve technieken. Het postmodernisme tierde welig in de wereld van het massavermaak. Hierop speelde de woeste Engelsman in. In zijn werk verweeft Moore een complexe, modernistische literaire stijl met een duizelingwekkend netwerk van metanarratieve betekenissen en tekstuele verwijzingen: comics en pulps uit het Gouden Tijdperk (1930-1950), film noir, de Koude-Oorlogsfilms This Island Earth (1955), The Day the Earth Stood Still (1951), Friedrich Nietzsche, Bob Dylan, Salvador Dali, William Burroughs, John F. Kennedy en de oude Egyptische mythologie. En pornografie, pedofilie, atoomsplitsing en het sjamanisme. En de Engelse Romantische poëzie.
Porno. En comics. Moore gebruikt een mooie referentie aan undergroundcomics, specifiek aan de zogeheten Tijuana Bible (volksmond: fuck book) om de ondermijnende kracht van zijn eigen werk te accentueren. In Watchmen laat de bejaarde superheldin Silk Spectre een Tijuana Bible aan haar dochter, Laurie, zien waarin zij, Silk Spectre, de hoofdrol vertolkt. Dit soort strips bestond echt; ze waren getekende pornografische boekjes met bekende cartoon- en comicsfiguren die rond de Depressiejaren in Amerika verschenen en die – volgens Art Spiegelman himself in Salon Magazine – de eerste echte undergroundcomics waren. In Watchmen neemt Moore de conventies van deze boekjes over; hij voert zijn eigen helden in softpornografische scènes op. Zo doorbreekt hij een taboe door te laten zien hoe superhelden seks hebben. En hierin volgt regisseur Snyder hem potloodstreepje voor potloodstreepje, met als gevolg een cinematografische seksscène die ongetwijfeld klassieke status zal krijgen: op de maat van Hallelujah van Leonard Cohen bedrijven Nite Owl en Silk Spectre II de liefde in Archie, het luchtschip van Owl. Je mond valt open: onze eigen Tijuana Bible anno 2009 uit Hollywood.
Burroughs. De eerste pagina van de voorlaatste Watchmen-comic is een schitterend commentaar op de conventies van de kunst van de comic, de sequential art, een term van Will Eisner. Veidt, de slechterik (of niet?), zit in Antarctica voor een muur vol televisieschermen. Zijn mijmering vult de tekstballonnen. De zeven panelen op de pagina tonen: niets (wit), kleur (iets wat lijkt op een vlinder en bloemen), zwart-witstrepen in een sneeuwstorm, bomen, meer sneeuw en een koepel met daarin een exotisch oerwoud. De tekst: Veidt vergelijkt het kijken naar vele schermen tegelijk met Burroughs’ beroemde knip-en-plakliteratuur, waarbij het idee was de toekomst subliminaal te laten doorschemeren door het loslaten van het rationele in de vorm van normaal geconstrueerde zinnen. Veidt ziet een ‘impressionist painting’ en denkt: ‘Phosphor-dot swirls juxtapose… meaning coalesces from semiotic chaos before reverting into incoherence.’ De subtekst: Veidt praat over hoe beeld en tekst in de comic worden gecombineerd om betekenis te vormen. Hij doet dat in termen van hogeschoolsemiologie. Het verbaast dan ook niet dat opeenvolgende regisseurs al jaren probeerden de comic om te vormen tot film. Onmogelijk! verzuchtte een van hen een paar jaar geleden. Dat was de grote Terry Gilliam.
De vrijwel onbekende Zack Snyder is het wel gelukt. Neem hoofdstuk vier. Achtergrond over Doctor Manhattan en zijn minnares, de wetenschapper Janey Slater. Manhattan zit op Mars. In zijn hand heeft hij een foto van lang geleden, toen hij nog normaal was en hij en Janey verliefd werden. In de tekst speelt Moore met verschillende tijdlijnen die tegelijkertijd naast elkaar bestaan. Hij schrijft in de tegenwoordige tijd ‘In 1985 my hands are encircling her face’ naast ‘In 1966 the costumed people are arguing. Janey tugging at my arm.’ Snyder kopieert deze vertelstijl exact, tot aan de prachtige, pijnlijke scène aan toe waarin Manhattan zijn Janey verlaat voor de veel jongere Laurie, wat ironisch is, want later zal Laurie hem op precies dezelfde wijze bedriegen.
De boodschap. Die is er. Moore’s grote triomf is dat alles naar iets concreets verwijst zodat er een sluitend geheel ontstaat. De finale betekenis is angstwekkend eenvoudig: het leven als grap. Deze gedrukte en verfilmde rode draad is vervat in de hoofdmetafoor van Watchmen: een gele smiley met het spatje bloed, die samen een klok voorstellen met de lange wijzer even voor twaalven, de tijd waarop Doomsday werkelijkheid wordt.
Het motief krijgt vorm in terloopse dagboekstijl, voorgelezen door de psychopaat Rorschach (maar niks geen terloops; juist híj onderzoekt Comedians dood, juist híj vindt diens Smiley-button op straat): ‘Existence is random. Has no pattern save what we imagine after staring at it for too long.’ Dat is wrang, dat is vreselijk. Het beeld, het teken, is leeg. Dat vertelt de bloederige smiley met de zwarte, holle ogen ons. De mens is het gevolg van een toevallige gebeurtenis. Een ongeluk, een echo in de chaos. Wie maakt dan de wereld? De kunstenaar maakt de wereld. Alan Moore.

Watchmen is te koop in de betere boekhandel en te zien vanaf 5 maart