American Hustle en het namaakbestaan

Het leven als zwendel

In de nieuwe film American Hustle draait alles om bedriegen en bedrogen (willen) worden. Oplichten is een kunst. Maar het kan fout gaan. ‘Mensen geloven in wat ze willen geloven’, aldus het hoofdpersonage,

Medium american hustle 48050648 st 10 s high

Het verhaal van David O. Russells American Hustle, genomineerd voor tien Oscars in alle belangrijke categorieën, zit ongeveer zo in elkaar: de stomerij- en woekerkoning Irving Rosenfeld (Christian Bale), een man met een buikje en een obsessie met zijn haar, hoewel hij ernstig kalend is, wordt verliefd op Sidney Prosser (Amy Adams), een stripper die maar één wens heeft en dat is ‘om iemand anders te worden dan wie ik werkelijk ben’.

Samen zetten ze een zaakje op waar mensen in ruil voor het betalen van duizenden dollars leningen kunnen afsluiten. Het is gebakken lucht: de leningen worden nooit verstrekt. Irving en Sidney zijn succesvol, totdat undercover-fbi-agent Richie DiMaso (Bradley Cooper) hen ontmaskert. In ruil voor immuniteit gaan Irving en Sidney voor Richie werken. Doel: het in de val lokken van Carmine Polito (Jeremy Renner), burgemeester van Camden, New Jersey. Het lijkt goed te gaan. Maar dan gooit Irvings beeldschone vrouw Rosalyn (Jennifer Lawrence) roet in het eten. Deze huisvrouw blijkt een melancholieke femme fatale, in de woorden van haar echtgenoot de ‘Picasso van passief-agressieve karate’, een beschrijving die ze zelf bezegelt met het wild zingen van het nummer Live and Let Die van Paul McCartney Wings in haar huiskamer terwijl haar zoontje van vijf verschrikt toekijkt.

Gebrand op promotie bij de fbi gaat Richie mee met een idee van Irving en Sidney om een nep-sjeik in te zetten om de jongensachtige, van onschuld blakende burgemeester uit New Jersey, compleet met spectaculair Elvis-kapsel, te verleiden met steekpenningen. Ook om de tafel zitten parlementsleden die graag geldkoffers pakken. Het dolle plan heet ‘Abscam’, een amalgaam van ‘Abdul’ en ‘scam’. Maar zoveel wordt er gezwendeld dat uiteindelijk niemand meer weet wat er aan de hand is. Zelfs de maffia raakt betrokken, maar de mobsters uit Miami hebben net als de fbi de grootste moeite om echt en nep van elkaar te onderscheiden. Het meest onthutsende nog is de tekst waarmee de film begint: ‘1978. Some of this actually happened.’

Centraal staat de zwendel. Gepleegd door de oplichter, de flessentrekker, de bedrieger of de fraudeur, vertalingen die evenwel geen recht doen aan de romantische betekenis van con man. Of confidence artist of trickster of hustler of grifter. Een schurk, welteverstaan, maar wel een die tot de verbeelding spreekt. Vijf jaar voor de gebeurtenissen in O. Russells film, die dus gedeeltelijk waargebeurd zijn, kreeg The Sting van George Roy Hill de Oscar voor beste film, een werk waarin Paul Newman en Robert Redford een uitgebreide scam rond paardenraces opzetten om gangster Robert Shaw in te rekenen.

Beide films tonen aan dat het frauduleus leven even cruciaal als destructief is. Mensen doen wat ze moeten doen om te overleven, zeggen Irving en Sidney. Maar tegen welke prijs? Waar Newman en Redford in Hills film de sting lachend onthullen, daar kampen Irving en Sidney met een duistere ondertoon. De personages in American Hustle zijn doorleefd, op een vreemde manier realistisch. Ze weten heel goed dat het spelen van rollen in een volledig gemaakte situatie essentieel is om te overleven. Wie de situatie schept en de ontwikkelingen vervolgens naar zijn hand zet, bepaalt zijn eigen lot.

Het probleem ontstaat als álles schijn wordt, een manier van leven die voor het individu een code vormt die vervolgens uitgroeit tot een geaccepteerde modus operandi in de maatschappij. In die zin vertelt American Hustle het verhaal van nu, bijvoorbeeld van de financiële crisis waarin de symbolische betekenis van geld corruptie in de hand werkt. Wanneer niets echt meer bestaat, openen zich allerlei mogelijkheden. Maar tegelijkertijd verdwijnen dingen met echte waarden. In hun duivelspact met de fbi leiden Irving en Sidney de arme burgemeester Polito om de tuin. Wrang is dat Polito juist handelt: hij wil écht casino’s uit de grond stampen om werkgelegenheid te scheppen in de gemeenschap die hij oprecht liefheeft. En nu zit hij in de gevangenis, dankzij de listen en leugens van de woekerkoning en zijn stripper, die liever spelen dan echt leven.

Medium american hustle 48050648 st 4 s high
Laag op laag stapelen de leugens zich in American Hustle totdat de paradoxale waarheid naar boven komt

American Hustle illustreert hoe extreem maakbaar het leven kan zijn. Toch raken de beste zwendelaars verstrikt in de fictie die ze creëren terwijl de slachtoffers van de oplichterij zich te graag een rad voor ogen laten draaien. ‘Mensen geloven in datgene wat ze willen geloven’, zegt Irving.

Hiermee raakt hij de kern: de con als de kunst van het leven. Dit idee heeft een bredere context, specifiek in het veld van de ‘levenskunst’, een term met problematische connotaties – het klinkt allemaal zweverig en vrijblijvend – die desondanks vaker opduikt. Drie jaar geleden pleitte psycholoog en hoogleraar Ernst Bohlmeijer bij het aanvaarden van zijn leerstoel mental health promotion aan de Universiteit Twente, in het dagblad Trouw voor meer ‘levenskunst’ binnen de psychologie als wetenschap, en binnen de geestelijke gezondheidszorg. Bohlmeijer onderschrijft het idee van Foucault dat van het leven een ‘kunstwerk’ valt te maken. Bohlmeijer: ‘Die uitspraak illustreert goed dat het leven uiteindelijk gaat om groeien, scheppen, creëren (…)’ Maar dan: ‘Een kunstwerk houdt altijd iets mysterieus, je kunt ernaar blijven kijken en er steeds iets nieuws in ontdekken. Dat is met het menselijk leven net zo; het is niet beheersbaar en houdt altijd iets onvoorspelbaars.’

Niemand voelt deze ‘waarschuwing’ van Bohlmeijer meer aan den lijve dan Irving. Voor hem is het leven een prachtig kunstwerk, maar even nep als de ‘Rembrandts’ die hij zo mooi vindt en die hij graag aan de man brengt. Hij is briljant in zijn rol. Aanvankelijk raakt hij bevriend met burgemeester Polito om hem in de verleiding te brengen. De sting is in volle gang. Wanneer Polito tijdens een ontmoeting in een hotelkamer weigert geld aan te nemen en verontwaardigd wegloopt, rent Irving hem achterna en overreedt hem alsnog betrokken te raken bij het gefingeerde project waarin een sjeik investeert in het bouwen van de casino’s. Dan gebeurt er iets onverwachts: Irving merkt dat hij écht iets met Polito heeft: allebei uit Brooklyn, allebei gezinsmannen die ervan genieten samen te dineren en dronken te worden. Hun vriendschap is geen act meer; in een nachtclub zingen ze samen Delilah van Tom Jones. Een prachtige scène: twee beschonken mannen high vanwege een vriendschap gebaseerd op misleiding, net als de arme minnaar in Jones’ song die de pijn van het bedrog voelt: ‘She was my woman/ As she deceived me I watched and went out of my mind.’ Hiermee zit Irving onherroepelijk in een val: hoe meer hij de uitkomst van zijn eigen leven denkt te kunnen bepalen, hoe meer hij verstrikt raakt in zijn eigen fictie. Hij wil vrij zijn, van zijn vrouw, van de fbi’er Richie. Maar zijn vrouw is jaloers en zint op wraak. Zijn liefje Sidney is dat eveneens, en legt het aan met Richie.

Sidney’s reactie zorgt voor een kentering. Terwijl Richie avances maakt en Irving steeds verder van haar af drijft – zijn vriendschap met Polito vraagt erom dat hij de gezinsvader ‘speelt’, dus met die passief-agressieve tijgerin aan zijn zijde – realiseert ze zich dat het constant verzinnen van zichzelf en haar leven niet meer genoeg is. Ze zegt: ‘Ik wil echt leven, geen fake shit meer voor mij.’ In een confrontatie met Richie laat ze haar verzonnen accent vallen dat ze altijd gebruikt wanneer hij in de buurt is. Richie is ontgoocheld. De sexy Engelse op wie hij verliefd dacht te zijn blijkt een gewone, jonge vrouw van ergens uit het Midwesten. Zijn falen: hij geloofde te graag in datgene wat hij wilde geloven. De maakbaarheid van het leven, de ‘kunst’ van het leven, al deze dingen hebben Richie en Sidney niets gebracht. Ze staan nu in een woestijn, alleen en zonder vooruitzichten op iets waardevols.

Het geheim van het leven-als-scam blijkt in dat ‘veranderlijke’ te zitten waar ook psycholoog Bohlmeijer naar verwijst: het mysterieuze dat inherent is aan een kunstwerk. Dat houdt in het constant ‘lezen’ van het kunstwerk, het herinterpreteren van symbolen en conventies, en als het om het leven gaat, het aanpassen aan nieuwe betekenissen. De echte kunstenaar houdt alle kaarten in handen, wat nóg meer leugens en bedrog betekent, maar nu met uitzicht op positievere ontwikkelingen: nog meer fictie, nog meer verhalen verzinnen om er beter en gelukkiger van te worden. Dát is het leven als zwendelarij: liegen om goed te kunnen leven. Irving flikt dit in American Hustle, maar hoe hij dat precies doet, blijft hier buiten beschouwing (hoe je dat als kijker ervaart, de verrassing ervan, bevat de kern van de film).

Laag op laag stapelen de verhalen, de leugens, zich in American Hustle totdat de paradoxale waarheid naar boven komt: in Polito heeft Irving echt een vriend, maar dat realiseert hij zich alleen door te liegen. Met Sidney heeft hij liefde gevonden, maar dat weet hij slechts na verscheidene rollen te hebben gespeeld in zijn relatie met haar.

Uiteindelijk worden ze allebei geconfronteerd met de botsing tussen het leven als verhaal of kunstwerk, en het leven als iets echts, het origineel van de vervalsing. Ergens in de film legt iemand ongewild zijn vinger op de zere plek door Irving toe te snauwen: ‘Waarom ga jij niet eens iets tastbaars bouwen, zoals Carmine Polito?’ Ironie: vanaf het eerste moment dat Sidney hem zag was ze verliefd op iets in hem dat alleen zij zag en waarvan ze wist dat juist dat hem zo onweerstaanbaar maakte: die Irving met zijn complexe relatie met zijn kalende schedel, met de diverse haarstukken die hij erop vastlijmt, met die jaren-zeventigbril die hij constant draagt en die verwijst naar zowel zijn kameleontische karakter als het feit dat hij van alle personages het scherpst kan kijken. Sidney: ‘He was who he was, he didn’t care.’ Irving heeft haar hart gestolen. En zij dat van hem. Liefde! Zo beginnen ze aan een volgend hoofdstuk in hun leven, een prachtige, nieuwe scam.

Te zien vanaf 6 februari


beeld: American Hustle: Jennifer Lawrence als Rosalyn Rosenfeld en Amy Adams als Sydney Prosser; Jeremy Renner als burgermeester Carmine Polito en Christian Bale als Irving Rosenfeld. credits: Annapurna Productions / Paradiso Filmed Productions