Controlfreak Bos verliest controle

Het morren is begonnen

Alles zit Wouter Bos nu tegen. Zelfs binnen de PvdA smeult de kritiek. Vooralsnog alleen anoniem. Bos is bekneld geraakt. Zijn toekomst is ongewisser geworden.

De oudere man uit Zoetermeer zat vorige week voor het eerst op de publieke tribune in de Tweede Kamer. Hij wilde de politiek eens van dichtbij zien. Omdat de Algemene Politieke Beschouwingen in het teken stonden van de komende verkiezingen, wilde hij wel antwoord geven op de vraag op wie hij 22 november gaat stemmen: op het CDA, van Balkenende. Waarom? Je weet wat je aan die man hebt, ik wil nu niet weer verandering.

De bezoeker gaf met die ene zin weer wat de PvdA het meest vreest: dat de bevolking na de hervormingen in de afgelopen jaren van de kabinetten-Balkenende geen behoefte heeft aan een kabinet van een andere politieke samenstelling dat de boel wederom overhoop gaat halen. De vergelijking met de verbouwing van een huis werd bij de politieke beschouwingen niet zomaar gemaakt door CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen. Iedereen die wel eens bouwvakkers in zijn huis heeft gehad, weet hoe enerverend dat is: het stof, de onrust, altijd gaat er wel iets verkeerd en het duurt altijd langer dan je denkt. Er is dan ook bijna geen mens te vinden die voor zijn lol kort daarna opnieuw bouwvakkers uitnodigt. Tegen dat gevoel moet de PvdA de komende zeven weken opboksen en menigeen in de partij ziet het somber in, alle voetengestamp en gejuich tijdens de toespraak van partijleider Wouter Bos op het partijcongres ten spijt.

In de voormalige Van Nelle-fabriek in Rotterdam, waar de PvdA afgelopen weekeinde bijeen was, hing de geur van oud zweet. De geur deed denken aan de kleedkamer van een sportclub waar in jaren niet goed is gepoetst. Dat paste niet bij de uitstraling die de PvdA wil hebben: jong en dynamisch, met oog voor hip en creatief. Maar de zweetlucht paste wel bij de sporter die te vroeg heeft gepiekt. Langzaam maar zeker vrezen PvdA’ers dat het daarop dreigt uit te lopen.

Op 17 maart van dit jaar, kort na de gemeenteraadsverkiezingen, reed Bos virtueel in het geel. In de Politieke Barometer van het bureau Interview NSS stond de PvdA toen op 61 kamerzetels, negentien meer dan het aantal zetels dat de PvdA sinds 2003 in de Tweede Kamer heeft. Het CDA van Balkenende was in maart gezakt naar dertig zetels, veertien minder dan het huidige daadwerkelijke aantal. De PvdA was in juichstemming. Het CDA in mineur. Maar een kleine zeven maanden later is dat veranderd. CDA’ers vertellen met ingehouden trots dat ze niet meer worden uitgejouwd op partijbijeenkomsten, zoals in het recente verleden strijk en zet was, PvdA’ers mopperen dat ze de zelfgenoegzaamheid bij de christen-democraten weer zien groeien.

De recentste peilingen onderbouwen het gerezen zelfvertrouwen van de CDA’ers en de toenemende somberheid bij de PvdA. Het CDA heeft zich de afgelopen maanden in de Politieke Barometer teruggevochten van dertig naar 43 zetels. De PvdA zag haar virtuele winst slinken van negentien, naar tien, naar twee, naar één zetel en staat nu, net als haar grootste opponent bij de komende kamerverkiezingen, op 43 zetels.

Om nog één keer de vergelijking met de sport te maken: als het niet goed gaat met een team dat aanvankelijk kans leek te maken op de overwinning, begint het gemor en anonieme geklaag. Kon de trainer aanvankelijk niets fout doen en werd hij bewierookt, ineens blijkt de man ook slechte eigenschappen te bezitten. Dat langzame, negatieve proces is nu ook bij de PvdA waar te nemen en Wouter Bos is de klos, om in het verkiezingsrijm van zijn tegenstanders te blijven.

Voordat Wouter Bos in 1998 op de PvdA-kandidatenlijst kwam, oriënteerde de toenmalige Shell-werknemer zich uitgebreid in de Tweede Kamer, sprak met kamerleden over het werk, wilde weten wat hem te wachten stond voordat hij de wereld van de politiek binnenging. Je kon daaraan al merken dat hij ambitieus was, oordeelt een partijgenoot die hem goed gezind is. Hij was toen al een controlfreak, mopperen inmiddels vele anderen.

Dat Bos alles wil controleren is de meest gehoorde klacht die PvdA’ers ongevraagd maar liefst wel zonder bronvermelding uiten. Elke zin over een hachelijk onderwerp wordt door hem doorgenomen, niets wordt aan het toeval overgelaten, elk debat wordt vooraf geoefend met partijgenoten die zich tijdelijk inleven in de rol van Balkenende, Rutte of een andere opponent. Het valt niet te rijmen met het aow-debacle van dit voorjaar. Dat het controlfreak Bos toch overkwam, daar zijn verschillende verklaringen voor in omloop die op één punt overeenstemmen: de aow-discussie was het begin van de neergang.

De ene verklaring luidt dat Bos meende op een universitair instituut met een lezing in het Engels wel onopgemerkt een balletje te kunnen opgooien over het laten meebetalen van gepensioneerden aan hun eigen AOW. Een andere verklaring is dat Bos dacht met gerust hart het aow-standpunt te kunnen innemen dat in de Sociaal Economische Raad was bereikt tussen werkgevers en werknemers. Hij zou niet gerekend hebben op het politieke spel van regeringspartijen CDA en VVD, die maar op één ding uit waren: als Bos een keer een keuze maakt, nemen wij er keihard stelling tegen.

Beide verklaringen laten onverlet dat Bos zijn ei legde, op vakantie ging en financieel-expert Ferd Crone onvoorbereid de rotzooi liet opruimen. Crone moest niet alleen de kritiek van CDA en VVD pareren, maar ook die uit de eigen achterban.

Ook over de manier waarop Bos dit aow-vuiltje vervolgens uit de lucht heeft gehaald, wordt binnen de PvdA geklaagd. Er zijn er die vinden dat Bos zich niet had moeten laten verleiden de plannen af te zwakken. Juist dat, het vasthouden aan de eigen koers, zouden kiezers zo waarderen aan premier Balkenende. Bos had de lastige boodschap nog een keer moeten uitleggen. Maar dat is moeilijk voor een partijleider die de afgelopen jaren keer op keer Balkenende hoonde als deze bij kritiek op de hervormingsplannen zei dat de boodschap alleen beter uitgelegd moest worden.

Een tweede klacht over Bos geldt de manier waarop hij met mensen omgaat. Hij is geen mensenmens, weet mensen niet aan zich te binden, vertrouwt niemand. Bos heeft een aantal medewerkers om zich heen verzameld en velen in de fractie hebben het nakijken, terwijl zij toch de gekozen volksvertegenwoordigers zijn. Daarmee maak je geen vrienden, laat staan collega’s. Bos laat zich op verkiezingsaffiches dan wel altijd omringen door partijgenoten, maar dat is om niet de fout van voorganger Ad Melkert te maken die in 2002 alleen op het affiche prijkte. Maar de kiezer krijgt bij Bos niet het team dat hij lijkt te zien.

Nog zeven weken tot de verkiezingen. Zoals politicoloog Hans Anker, adviseur van Bos op de achtergrond, in het verleden ooit zei: ‘Je kunt de verkiezingscampagne vergelijken met een mijnenveld.’ Als je aan de overkant wilt komen, moet je weten waar de mijnen liggen. Vraag is natuurlijk allereerst: waar ligt de overkant waar de PvdA wil komen?

De grootste worden? Regeringsdeelname? We hoeven niet de grootste te worden, als CDA en VVD maar geen meerderheid hebben, zegt inmiddels een aantal PvdA’ers. We moeten stemmen weg zien te halen bij het CDA, vinden velen, alleen dat voorkomt een meerderheid voor de huidige regeringspartijen. SP en GroenLinks leegeten heeft geen zin, dan kan rechts nog steeds een meerderheid behalen.

Maar wat is het mijnenveld waarin Bos zich begeeft als hij uit de achterban van Balkenende kiezers wil lokken? Bos moet zich dan richten op jonge, werkende vrouwen uit de middengroepen, met een huis, tuin, auto, veel gepuzzel om de kinderoppas geregeld te krijgen en daarnaast twee vakanties per jaar. Een groep die in een provincie als Brabant geneigd is CDA te stemmen, maar zich mogelijk laat verleiden dit keer PvdA te kiezen door de beloofde drie dagen gratis kinderopvang en een moderner ogende partijleider.

Of het werkt, moet blijken. Juist die vrouwen zitten niet te wachten op ruziënde politici en debatten over vier cijfers achter de komma, laat staan op de onrust van een dreigende verbouwing. De vrees is dat Bos het niet klaarspeelt zijn voorkomen van de ideale schoonbroer te behouden en zijn chagrijn zal laten blijken over de gang van zaken. Hij zei in het voorjaar intern dan wel dat hij rekening hield met een terugval in de peilingen, nu het zo ver is, heeft hij het er moeilijk mee.

Met lede ogen ziet de PvdA inmiddels aan hoe de VVD coalitiegenoot CDA aanvalt. Des te vaker liberaal lijsttrekker Mark Rutte dat doet, des te groter de kans dat hij zich de rechtse partijen van het lijf houdt en des te meer hij Balkenende en de zijnen de gelegenheid geeft hun christelijke, sociale gezicht te laten zien. Kijk maar naar het CDA-ballonnetje over het afschaffen van de no-claim in de ziektekostenverzekering, het schrappen uit het verkiezingsprogramma van het hogere collegegeld en de al toegezegde verlaging van de miljarden aan bezuinigingen op de zorg. Allemaal bedoeld om potentiële overlopers voor het CDA te behouden. Ook de overlopers richting de ChristenUnie, de partij die de PvdA wel eens van regeringsdeelname zou kunnen afhouden.

Zo zit Bos knel. Hij moet vriendelijk blijven, terwijl hij chagrijnig is over het dreigende succes van CDA en vvd. Hij mag niet te veel overhoop halen, want dat schrikt potentiële nieuwe kiezers af. Hij mag geen te links imago aanbinden, want dat garandeert hem niet de overwinning. Hij moet de critici in zijn eigen partij te vriend te houden nu de kritiek als gevolg van de tegenvallende peilingen door de eerste haarscheurtjes naar buiten begint te sijpelen.

Bos moet zich zelfs al gaan beraden op zijn positie als hij op 22 november geen overwinning boekt. Want een partij die daar zo dicht bij dacht te zijn, zint op wraak. De controlfreak Bos zal dat ook wel doen, hij laat zich niet wegsturen. Bovendien is hij te ambitieus om weer vier jaar in de oppositie te gaan zitten.