Reportage: Een weekje Straatsburg

Het nieuw federalistisch manifest

Terwijl de christen-democraten oorlog voeren tegen euthanasie, werken de sociaal-democraten aan een «nieuw federalisme». Het europarlement kan wel een adrenalinespuit gebruiken, leert een weekje Straatsburg.

Straatsburg doet net of Brussel niet bestaat. De leuze «Strasbourg, capitale de l'Europe» grijnst brutaal van autobussen, gevels, rondvaartboten en folders. «Er zijn er die het vergeten», meldt de officiële website van de stad, «maar Straatsburg is óók de hoofdstad van Europa.» De middelgrote provinciestad in de Elzas pronkt graag met de Raad van Europa en het daaraan gelieerde Europese Hof die er gevestigd zijn. Eén keer per maand krijgt Straatsburgs gretige horeca een vloedgolf van een paar duizend ambtenaren, politici en journalisten te verstouwen. Dan vergadert hier het Europees Parlement.

Ook vorige week vond de krankzinnige golfbeweging van mensen en kapitaal tussen Brussel en Straatsburg weer plaats. Waarom? Vraag het een willekeurige, niet-Franse europarlementariër en men slaat de ogen ten hemel en verzucht dat dat nu eenmaal definitief is vastgelegd tijdens de top van Edinburgh in 1992. Fransen stellen liever een wedervraag: waarom Brussel wel en wij niet?

Het gedoe met twee hoofdsteden is een van de artefacten waarop de Europese Unie patent lijkt te hebben. Voor de gemiddelde Europese burger valt het in dezelfde categorie ongerijmdheden als het gedonderjaag met onbegrijpelijke teksten en procedures, frauderende europarlementariërs en –commissarissen, het instellen van nutteloze ambtelijke commissies met ellenlange namen en het achter de schermen kapot onderhandelen van toch al zwak geformuleerde politieke voorstellen tijdens peperdure topconferenties. Wie geen hotel bestiert in Brussel of Straatsburg ziet eenvoudig geen Europees ideaal. Die euro, zo denken velen, komt er ook wel zonder dat ik ga stemmen voor het Europees Parlement (EP).

Het groeiende defaitisme kan best worden bestreden, meent een groepje prominente leden van de sociaal-democratische fractie in het Europees Parlement. Zij bepleiten een «nieuw federalisme». Max van den Berg is een van hen. Als leider van de Europese PvdA-delegatie en vice-voorzitter van de socialistische EP-fractie was hij een van de initiatiefnemers voor een manifest dat ten doel heeft de boel eens flink op te schudden. Volgens Van den Berg en de zijnen moet de inrichting van de Unie stevig op de schop. En Europa moet een grotere rol gaan spelen in de wereldpolitiek, als tegenwicht voor de Amerikaanse almacht. Dat komt niet alleen het socialistische ideaal van wereldwijde sociale rechtvaardigheid ten goede, maar ook het Europese, dat dan een stuk mediagenieker zal worden en meer dan nu via het tv-scherm regelrecht de huiskamers zal worden binnengestraald.

Voor de Nederlandse verslaggevers in Straatsburg werd tijdens de vergadersessie van vorige week echter pijnlijk duidelijk dat Europese politiek vaak zo Europees niet is. De Nederlandse euthanasiewet (die artsen die hulp bieden bij levensbeëindiging van «uitzichtloos en ondraaglijk» lijdende patiënten niet meer per definitie blootstelt aan een strafrechtelijk onderzoek) lag onder vuur van ideologische tegenstanders. In de Tweede Kamer had het CDA nog serieus deelgenomen aan het euthanasiedebat, in het volle besef dat in 1994 haar eigen minster van Justitie, Hirsch Ballin, de aanzet had gegeven voor het wettelijk verankeren van de tolerante Nederlandse euthanasiegedachte. Dat de christen-democraten desalniettemin tegen de nationale wetgeving stemden, leek de uitkomst van een grondig, vele jaren lang gevoerde publieke discussie.

De wet werd eind vorig jaar door de Tweede Kamer aangenomen en ligt nu voor aan de Senaat. In Straatsburg bleek echter dat de Europese delegatie van het CDA (onderdeel van de Europese Volkspartij, EVP), in deze kwestie aangevoerd door de feministisch-katholieke Maria Martens, alles op alles zette om de euthanasiewet tegen te houden. De wet zou in strijd zijn met het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens.

Het Europarlement kan Nederlandse wetgeving niet tegenhouden. Martens maakte er echter geen geheim van door het mobiliseren van ultraconservatieve Europese tegenkrachten, die euthanasie in verband brengen met nazisme en moord, de Eerste Kamer te willen beïnvloeden in een uiterste poging de wet uit te hollen. Zouden de Europese christen-democraten erin slagen de euthanasiekwestie op de Straatsburgse vergaderagenda te krijgen, dan zou dat zeer waarschijnlijk geleid hebben tot een morele veroordeling van Nederland.

Met vereende krachten en grof geschut wisten de eurodelegaties van PvdA, D66, VVD en GroenLinks, die zich voor de gelegenheid in Straatsburg presenteerden als «Paars-plus», de ongebruikelijke CDA-manoeuvre te verijdelen. Ze konden echter niet voorkomen dat buiten de parlementaire sessies om een hoorzitting werd georganiseerd door euroconservatieven en -christenen waar slechts fervente euthanasietegenstanders het woord kregen. Zonder blikken of blozen stelden enkelen van hen dat Nederland zo wel erg goedkoop van haar economisch niet rendabele inwoners afkwam, en dat er weldra rijen ambulances vol terminale patiënten aan de Nederlands-Duitse grens zouden staan. Minister Borst, die voor de hoorzitting werd uitgenodigd maar weigerde zich in zulk gezelschap de nieren te laten proeven, karakteriseerde afgelopen zondag in het tv-programma Buitenhof de actie van het CDA als «schandalig en leugenachtig».

Werkelijk Europese onderwerpen waar het parlement zich over uitsprak, zoals voedselveiligheid, auteursrecht en een rapportage met betrekking tot de vraag of het mensenrechten schendende Turkije op korte termijn zou kunnen toetreden tot de Unie («dat zal nog wel een paar jaar duren» meenden rapporteur en parlement), kwamen er in de Nederlandse pers bekaaid vanaf. Al werd het euthanasiegevecht gevoerd in kleine zaaltjes, los van de europarlementaire zittingen, Straatsburg was voor even gebombardeerd tot vaderlandse regeringsstad.

Ook eurosocialist Max van den Berg ontkwam niet aan het toevoegen van een flinke dosis nationale politiek aan zijn media exposure. Tijdens een gesprek in de bar voor europarlementariërs liet hij zich tegenover deze krant in felle bewoordingen uit over de actie van het CDA. «Het is buitengewoon schandalig wat hier gebeurt. Het CDA misbruikt het europarlement en eigent zich het alleenrecht toe om te oordelen over kwesties van leven en dood. Dat heeft me diep geraakt. De christen-democraten voeren een kruistocht tegen Nederlands beleid. Kennelijk snapt men niet wat respect betonen inhoudt. Het is een schande dat ze durft te stellen dat euthanasie na een zorgvuldige, wettelijk verankerde toetsing een schending van de mensenrechten is.» Het is het dilemma van de europoliticus: partijmatig blijft hij nu eenmaal onderdeel van een Nederlands machtsspel.

Maar dan, opeens, aan het einde van ons gesprek, een glimlach en een kuchje: «Eh, goed. Nu even iets heel anders.» En daar komt het stuk op tafel waar het de socialistische europarlementariër wérkelijk om te doen is. «European Project for the Socialists: New federalism. Outline for a Manifesto» staat erboven. Te presenteren aan de internationale media op 27 februari, in Brussel. De boodschap: Europa moet opgepept. De spuit erin! Niet gevuld met een euthanaticum, maar met een sterk stimulerend middel.

Terug in Nederland. Het Europees Parlement heeft een weekje vrij, de euthanasieoorlog behoort inmiddels tot het verleden — cda/evp is niet in haar opzet geslaagd. Max van den Berg kan zich even onttrekken aan het Europese circus. Een week voor de officiële presentatie licht hij het nieuw-federalistische manifest toe in het Amsterdamse etablissement De Smoeshaan.

«Het stuk is tot stand gekomen op persoonlijke titel», vertelt Van den Berg. Niet uit frustratie, wel uit teleurstelling. En die is tweeledig. De heersende euroscepsis dreigt enorm versterkt te worden door de ramptop van Nice afgelopen december. Daar probeerden de regeringsleiders de Unie klaar te maken voor de toetreding van nieuwe lidstaten. Maar in plaats van de structuur van de Unie duidelijker en democratischer te maken, verzandden de besprekingen in ondoorzichtige, ondemocratische koehandel en powerplay. Elke lidstaat streefde naar een zo groot mogelijke macht in de uitbreidende Unie. Het Europese ideaal verwerd tot een zuchtende en steunende samenwerking. Het is dringend nodig een debat aan te zwengelen over de toekomstige inrichting van Europa, stelde het groepje sociaal-democraten. De enigen die dat hadden aangedurfd — en dat was de tweede teleurstelling — waren de Duitse Groenen onder aanvoering van Joschka Fischer en de Franse conservatieve president Chirac (die op gewiekste wijze de vloer aanveegde met Fischers voorstel voor een Europese federatie). Het werd hoog tijd dat ook de sociaal-democraten, die momenteel binnen de Unie de meeste regeringsleiders leveren en de op een na grootste fractie in het europarlement vormen, zich zouden roeren.

«Met de Derde Weg hebben we ons even niet beziggehouden. We hebben ons volledig gericht op een nieuw federalisme. Anders dan de starre gedachten van Fischer, en zekere afwijkend van het etatistische confederalisme van Chirac.» Twaalf leden van de socialistische eurofractie, onder wie de Franse oud-premier Michel Rocard, ondertekenden het manifest. Inmiddels hebben zo'n twintig andere sociaal-democratische europarlementariërs zich ook bereid verklaard het te onderschrijven. «We willen eerst de discussie op gang brengen in onze eigen fractie, dan zien we daarna weer verder. Maar het stuk is niet partijpolitiek bedoeld. Iedereen die in Europa is geïnteresseerd kan erop schieten.»

Het manifest van de socialisten zou weleens aardig wat stof kunnen doen opwaaien. Het F-woord is immers berucht en geducht. De Fransen moeten er niet veel van hebben. Het liefst zien ze de Unie als de as Parijs-Berlijn waaromheen wat Europese satellietjes hun voorspelbare banen draaien. Fischers voorstel voor een Europese federatie voorzag in meer gelijkwaardigheid. Maar dat wekte beroering in menige hoofdstad, niet alleen in Parijs. De Duitse regering zat immers net zo verstrikt in het nationale belang als de meeste lidstaten, en handelde niet bepaald overeenkomstig Fischers ideeën. Wat dat betreft lijkt het Europees Parlement, het enige orgaan dat door de burgers direct en democratisch wordt gekozen, een betere plek om de discussie over de toekomst van Europa te voeren.

Van den Berg: «Wij pleiten hier voor een federalisme dat veel dichter bij de burgers van Europa staat dan dat van Fischer. Europa wordt geconfronteerd met een wereld die tegelijk globaliseert en regionaliseert. In de globaliserende wereld moeten we veel eensluidender optreden. Op Europees niveau moeten we een aantal zaken centraal regelen: voedselveiligheid, migratie, criminaliteitsbestrijding — zaken die nationale waarden overstijgen. Maar in Groningen kan men best zelf beslissen of er een parkeergarage onder de Grote Markt moet komen. Het verschil met Fischer is dat wij het niet eens zijn met de strakke scheiding die hij aanbrengt tussen het lokale, het nationale en het Europese. Dat zijn geen waterdichte compartimenten. Neem voedselveiligheid: regels en criteria moet je centraal afspreken, want veevoeder en eindproducten bewegen zich over heel Europa. Maar de controle, de uitvoering, het beleid en het consumentvriendelijker maken van de landbouw kun je heel goed per land invullen.»

Wat is het uiteindelijke doel van de Unie? Dat is de centrale vraag voor de ondertekenaars van het manifest. Waar het allemaal om begonnen was — het voorkomen van oorlog door de econo mieën van de belangrijkste spelers (Frankrijk en Duitsland) op het vasteland van elkaar afhankelijk te maken — is behaald. «Het Europa van vrede en veiligheid bestaat nu vijftig jaar. Dat is een groot succes», zegt Van den Berg. «Nu moeten we verder met een nieuw federalisme.»

De Europese Unie moet hervormd terwijl zij uitbreidt, Europa moet een sterke wereldrol gaan spelen, het Europese sociale model moet verdedigd en uitgedragen, de gelijkheid in de wereld moet bevorderd en conflicten moeten bestreden. Europa heeft als doel een «harmonieuze wereld».

Het zijn grote woorden, en ze worden een tikje wild gebracht. Uit het manifest: «We hebben een agressief globaal standpunt nodig, met economische en monetaire macht onderbouwd door even krachtige diplomatie en een wereldwijde positie gesteund door een militaire capaciteit die de vrede dient, waarmee we de ruimhartigheid van onze politieke constructie demonstreren.» En: «Een acceptabel, wereldwijd beleid kan slechts worden bereikt als de Verenigde Staten een macht als tegenwicht hebben, een vriendelijke, van gelijk postuur. (…) Daarom is het dringend nodig dat Europa zich uitbouwt tot een coherent geheel, ook op het gebied van diplomatie en defensie.»

Van den Berg: «De VS kijken erg naar hun eigen belang, dus moeten we onze eigen capaciteit ontwikkelen op alle mogelijke gebieden. Als er bijvoorbeeld eenmaal een hechte legermacht binnen Europa is, kunnen we in de regio zelf optreden in plaats van elke keer maar weer te reageren op de Amerikaanse overkill. We zijn het grootste handelsblok ter wereld, de grootste leverancier van ontwikkelingshulp en de belangrijkste financier van de VN. We stellen echt wel wat voor, alleen moeten we daar ook iets mee dóen. We zijn al een wereldmacht. We moeten hem alleen nog vormgeven. Naast de Amerikanen, niet tegen hen. Tegenwicht bieden en tegelijkertijd teaming up. Een zeer delicate balans; geen Europese Alleingang.»

Volgens de ondertekenaars van het manifest is een sterke wereldrol een manier om een Europese identiteit te kweken en het democratische gehalte van de Europese instellingen te vergroten. En er moet rigoureus versimpeld en hervormd worden. Van den Berg: «Ik verbaas me over de ongelooflijke complexiteit van termen waar niemand nog een touw aan vast kan knopen. Dat moet begrijpelijk zijn, anders blijft de spagaat: burgers blijken voor meer Europa te zijn in de politiek, maar ze zijn tegelijkertijd tegen de Europese instituties gekant die zo'n beleid vorm moeten geven. Daar zit een fundamenteel wantrouwen dat we aan moeten pakken door ons te hervormen. We hebben een politieke doorbraak nodig.»

Een van de voorstellen behelst het hernoemen van de belangrijkste functies in de Unie. De Commissie zou de «Europese regering» moeten worden, de commissievoorzitter, nu Romano Prodi, «EU-premier», de commissarissen «EU-ministers» en de (roulerende) voorzitter van de Europese Raad de «EU-president». «Duidelijkheid hebben we nodig», zegt Van den Berg. «Al het artificiële, al het plastic moet eruit.»

De gang van zaken in Nice heeft hij ervaren als een persoonlijke teleurstelling. Er moet een omslag plaatsvinden in het Europese denken. Dát is wat hij met de medeondertekenaars van het manifest wil bewerkstelligen. Van den Berg: «Ons hoofd zit vol klassiek denken. Oost versus West; conflicten niet voorkomen maar er militair op reageren. We moeten juist vooruitdenken, ons wapenen tegen destabiliserende factoren: armoede, onderontwikkeling, milieurampen. Samenwerken met particuliere burgerorganisaties vanuit het machtscentrum. Nu repareren we te vaak achteraf. Migratieproblemen — zo'n schip vol vluchtelingen op de Franse kust — komen rechtstreeks voort uit ons onvermogen om in te spelen op grote politieke en economische vraagstukken. Dat los je niet op door een Europese muur op te trekken. Het is een schande hoeveel mensen een normaal bestaan wordt ontzegd door onze tekortkomingen. We moeten eindelijk grote stappen durven nemen.»

Dat dat hard nodig is bewijst de euthanasiestrijd van vorige week. Het zal nog wel even duren, zo weet ook de ervaren Europeaan Max van den Berg, voordat de Europese instituties immuun zijn geworden voor nationale machtsspelletjes. Neem de ondertekenaars van het manifest: daarbij zitten geen Britten en Scandinaviërs. De Britten komen waarschijnlijk pas over de brug als Tony Blair goed scoort in de volgende verkiezingen, en de Denen en de Zweden durven wegens het kritische thuisfront niet al te betrokken te raken bij vergaande plannen. «Tot zover Europa», hoor je ze denken. «Vrijdagmiddag vliegen we weer fijn terug naar huis.»

====================

Euthanasie in Europese wandelgangen

(Europarlementariër) Die ruzie heeft zo zijn positieve kanten. Je zit hier maar de hele dag op je krent. Een beetje sporten is er niet bij. Euthanasie houdt ons fit.

(Zeer christelijke persvoorlichter) Euthanasietoerisme, hoe kómen ze erbij. Rijen ambulances aan de grens, dat ze het dúrven zeggen. Dit gaat zelfs ons veel te ver.

(Persvoorlichter «Paars-plus») Ach ja, die ambulances. Geeft ons wel weer mooi de gelegenheid aan de grens een spuituitwisselingsproject op te starten met Europese subsidie.

(Voorlichter) Het zit dus zo: Jaap de Hoop Scheffer baalt. Hij wil regeren, maar dat moet met een of meer partijen van «Paars-plus». Waarom denk je dat cda/evp-kopstukken als Hanja Maij-Weggen en Arie Oostlander er het zwijgen toedoen? Maria Martens is gekozen met duizenden voorkeurstemmen. Ze zijn als de dood voor d'r. Dus hebben ze haar een mijnenveld ingestuurd. Ze wordt geofferd.

(Collega van een andere partij) Dat was mijn theorie. Hij jat gewoon mijn analyse. Ze zouden hem moeten platspuiten.